Nuk duhet t\u00eb k\u00ebrkojm\u00eb larg p\u00ebr t\u00eb gjetur thelbin e jet\u00ebs, thot\u00eb Vandana Shiva. Por n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb kapur nga kaosi i p\u00ebrparimeve teknologjike, bio-hackerave dhe p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar vetveten dhe natyr\u00ebn, ajo ka frik\u00eb se po shkat\u00ebrrojm\u00eb at\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb themelore.<\/p>\n\n\n\n
\u201c\u00c7do gj\u00eb fillon nga fara, por kemi harruar q\u00eb fara nuk \u00ebsht\u00eb makin\u00eb,\u201d thot\u00eb Shiva. \u201cMendojm\u00eb se mund t\u00eb krijojm\u00eb jet\u00eb, mund t\u00eb nd\u00ebrhyjm\u00eb n\u00eb ADN-n\u00eb delikate t\u00eb nj\u00eb organizmi t\u00eb gjall\u00eb, pa menduar p\u00ebr pasojat. Por ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb iluzion i rreziksh\u00ebm.\u201d<\/p>\n\n\n\n
P\u00ebr gati pes\u00eb dekada, Shiva ka qen\u00eb thell\u00ebsisht e p\u00ebrkushtuar n\u00eb luft\u00ebn p\u00ebr drejt\u00ebsi mjedisore n\u00eb Indi. E konsideruar si nj\u00eb nga ambientalistet m\u00eb t\u00eb vendosura n\u00eb bot\u00eb, ajo ka punuar p\u00ebr mbrojtjen e pyjeve, ka kund\u00ebrshtuar minierat ndot\u00ebse, ka ekspozuar rreziqet e pesticideve, ka nxitur bujq\u00ebsin\u00eb organike dhe ka mbrojtur ekofeminizmin, teksa ka sfiduar korporatat e fuqishme kimike.<\/p>\n\n\n\n
Lufta e saj p\u00ebr t\u00eb mbrojtur farat e bot\u00ebs n\u00eb form\u00ebn e tyre natyrore \u2013 n\u00eb vend t\u00eb versioneve t\u00eb modifikuara gjenetikisht dhe t\u00eb komercializuara \u2013 \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb thelbi i jet\u00ebs s\u00eb saj.<\/p>\n\n\n\n
Filozofia dhe p\u00ebrpjekjet e Shiv\u00ebs kund\u00ebr globalizimit n\u00eb Indi shpesh jan\u00eb krahasuar me ato t\u00eb Mahatma Gandhit. Nd\u00ebrsa Gandhi u b\u00eb i njohur p\u00ebr rrot\u00ebn e tjerrjes si simbol i vet\u00eb-mjaftueshm\u00ebris\u00eb, simboli i Shiv\u00ebs \u00ebsht\u00eb fara.<\/p>\n\n\n\n
Tani n\u00eb mosh\u00ebn 70-vje\u00e7are, Shiva \u2013 e cila \u00ebsht\u00eb e divorcuar dhe ka nj\u00eb djal\u00eb \u2013 ka kaluar jet\u00ebn e saj duke refuzuar t\u00eb p\u00ebrputhet me normat patriarkale q\u00eb zakonisht u imponoheshin grave n\u00eb Indi, sidomos gjat\u00eb viteve 1950. Ajo ka botuar m\u00eb shum\u00eb se 20 libra dhe kur nuk udh\u00ebton p\u00ebr seminare ose fjalime, kalon koh\u00ebn mes zyr\u00ebs s\u00eb saj n\u00eb Delhi dhe ferm\u00ebs s\u00eb saj organike n\u00eb ult\u00ebsirat e Himalajeve.<\/p>\n\n\n\n
Ajo i atribuon shpirtin e saj t\u00eb rezistenc\u00ebs prind\u00ebrve t\u00eb saj, t\u00eb cil\u00ebt ishin \u201cfeminist\u00eb n\u00eb nj\u00eb nivel q\u00eb nuk kisha par\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb \u2013 shum\u00eb p\u00ebrpara se t\u00eb njihnim fjal\u00ebn ‘feminiz\u00ebm’\u201d. Pas pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Indis\u00eb m\u00eb 1947, babai i saj u largua nga ushtria p\u00ebr t\u00eb punuar n\u00eb pyjet e Uttarakhand-it, ku Shiva lindi dhe u rrit me bindjen se ishte e barabart\u00eb me burrat. \u201cPyjet ishin identiteti im dhe q\u00eb n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb re, ligjet e natyr\u00ebs m\u00eb mahnisnin,\u201d thot\u00eb ajo.<\/p>\n\n\n\n
Kur ishte gjasht\u00eb vje\u00e7e, ajo gjeti nj\u00eb lib\u00ebr me th\u00ebnie t\u00eb Albert Einstein-it n\u00eb nj\u00eb bibliotek\u00eb t\u00eb vog\u00ebl e t\u00eb mykur n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi pyjore. E frym\u00ebzuar nga zbulimet e shkenc\u00ebs, ajo u vendos kund\u00ebr t\u00eb gjitha pengesave p\u00ebr t’u b\u00ebr\u00eb nj\u00eb fizikante. Edhe pse shkolla e saj n\u00eb manastirin rural nuk ofronte l\u00ebnd\u00eb shkencore, prind\u00ebrit e saj inkurajuan kuriozitetin e saj dhe gjet\u00ebn m\u00ebnyra q\u00eb ajo t\u00eb m\u00ebsonte. N\u00eb t\u00eb 20-at, ajo p\u00ebrfundoi doktoratur\u00ebn n\u00eb fizik\u00ebn kuantike n\u00eb nj\u00eb universitet kanadez.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb vitin 1982, n\u00eb ferm\u00ebn e n\u00ebn\u00ebs s\u00eb saj n\u00eb qytetin malor Dehradun, Shiva themeloi nj\u00eb fondacion k\u00ebrkimor p\u00ebr t\u00eb eksploruar nd\u00ebrthurjen mes shkenc\u00ebs, teknologjis\u00eb dhe ekologjis\u00eb. Ajo filloi t\u00eb dokumentonte \u201crevolucionin e gjelb\u00ebr\u201d n\u00eb Indin\u00eb rurale q\u00eb nga fundi i viteve 1960, ku p\u00ebrpjekjet p\u00ebr t\u00eb rritur rendimentin e t\u00eb korrave dhe p\u00ebr t\u00eb shmangur urin\u00eb \u00e7uan n\u00eb mekanizimin dhe p\u00ebrdorimin e agrokimikateve.<\/p>\n\n\n\n
Kjo periudh\u00eb i ngulit asaj kund\u00ebrshtimin e p\u00ebrhersh\u00ebm ndaj nd\u00ebrhyrjeve industriale n\u00eb bujq\u00ebsi. Edhe pse revolucioni i gjelb\u00ebr njihet se parandaloi urin\u00eb dhe futi modernizimin e nevojsh\u00ebm n\u00eb komunitetet rurale, ai gjithashtu krijoi nj\u00eb sistem t\u00eb monokultur\u00ebs s\u00eb vazhdueshme n\u00eb Indi. Fermer\u00ebt u shtyn\u00eb t\u00eb braktisnin variantet vendase dhe t\u00eb mbillnin vet\u00ebm grur\u00eb dhe oriz me rendiment t\u00eb lart\u00eb, t\u00eb cilat k\u00ebrkonin cikle t\u00eb shpejta dhe p\u00ebrdorim intensiv t\u00eb plehrave dhe kimikateve. Kjo pati pasoja t\u00eb r\u00ebnda p\u00ebr tok\u00ebn dhe mjedisin.<\/p>\n\n\n\n
Kjo gjithashtu krijoi nj\u00eb var\u00ebsi nga plehrat dhe kimikatet e subvencionuara, t\u00eb cilat megjith\u00ebse t\u00eb shtrenjta dhe shkat\u00ebrrimtare p\u00ebr mjedisin, vazhdojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrdoren ende. N\u00eb shtete pjellore si Punjab-i, dikur i njohur si shporta e buk\u00ebs s\u00eb Indis\u00eb, toka \u00ebsht\u00eb zhveshur nga mineralet e saj t\u00eb pasura, lumenjt\u00eb jan\u00eb thar\u00eb, uj\u00ebrat jan\u00eb ndotur nga mbetjet kimike e fermer\u00ebt gjenden n\u00eb nj\u00eb gjendje t\u00eb vazhdueshme krize dhe zem\u00ebrimi t\u00eb thell\u00eb.<\/p>\n\n\n\n
Dyshimet e Shiv\u00ebs p\u00ebr industrin\u00eb kimike u p\u00ebrkeq\u00ebsuan n\u00eb fillim t\u00eb viteve 1990, kur mori pjes\u00eb n\u00eb diskutimet e para p\u00ebr bioteknologjin\u00eb bujq\u00ebsore dhe kur u zhvilluan planet e korporatave p\u00ebr modifikimin gjenetik t\u00eb t\u00eb korrave p\u00ebr p\u00ebrfitime komerciale.<\/p>\n\n\n\n
\u201cKishte nj\u00eb gar\u00eb midis kompanive p\u00ebr t\u00eb zhvilluar dhe patentuar k\u00ebto kultura t\u00eb modifikuara gjenetikisht, por askush nuk mendonte p\u00ebr pasojat mjedisore apo p\u00ebr ndikimin e tyre n\u00eb diversitetin biologjik. Ata donin vet\u00ebm t\u00eb fitonin dhe t\u00eb kontrollonin farat e gjith\u00eb bot\u00ebs. M\u00eb dukej shum\u00eb gabim,\u201d thot\u00eb Shiva.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb vitin 1991, pes\u00eb vjet para mbjelljes s\u00eb par\u00eb t\u00eb kulturave t\u00eb modifikuara gjenetikisht, ajo themeloi Navdanya<\/em>, nj\u00eb nism\u00eb p\u00ebr t\u00eb ruajtur farat vendase t\u00eb Indis\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb inkurajuar p\u00ebrdorimin e tyre nga fermer\u00ebt. Tet\u00eb vjet m\u00eb von\u00eb, ajo e \u00e7oi gjigantin kimik Monsanto<\/em> n\u00eb Gjykat\u00ebn e Lart\u00eb t\u00eb Indis\u00eb p\u00ebr prurjen e pambukut t\u00eb modifikuar gjenetikisht pa leje.<\/p>\n\n\n\n