Femicidi \u00ebsht\u00eb vrasja e nj\u00eb vajze apo gruaje, zakonisht nga nj\u00eb burr\u00eb, p\u00ebr shkak t\u00eb gjinis\u00eb s\u00eb saj. Femicidi \u00ebsht\u00eb forma m\u00eb ekstreme e dhun\u00ebs me baz\u00eb gjinore.<\/p>\n\n\n\n
Diana Russell, aktivistja dhe studiuesja feministe nga Afrika e Jugut, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb popullarizoi termin \u201cfemicid\u201d n\u00eb vitin 1976. Russell shpresonte q\u00eb nj\u00eb term i cili p\u00ebrshkruan vrasjet e grave do t\u00eb ndihmonte aktivist\u00ebt q\u00eb t\u00eb luftonin kund\u00ebr k\u00ebsaj dukurie dhe k\u00ebshtu t\u00eb mbronte grat\u00eb. Q\u00eb at\u00ebher\u00eb, aktivist\u00ebt n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn jan\u00eb bashkuar n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr femicidit. N\u00eb Amerik\u00ebn Latine, ku femicidi \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht i p\u00ebrhapur, termi \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyer n\u00eb spanjisht si \u201cfeminicidio\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Pavar\u00ebsisht p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr t\u00eb ndaluar dhun\u00ebn me baz\u00eb gjinore gjat\u00eb kat\u00ebr dekadave t\u00eb fundit, femicidi ende \u00ebsht\u00eb prezent n\u00eb shkall\u00eb globale. Dhuna me baz\u00eb gjinore ka vazhduar t\u00eb rritet gjat\u00eb pandemis\u00eb COVID-19, p\u00ebr shkak se m\u00eb shum\u00eb viktima jan\u00eb bllokuar n\u00eb sht\u00ebpi me abuzuesit e tyre gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb karantin\u00ebs. Sipas Kombeve t\u00eb Bashkuara, n\u00eb vendet ku vrasjet po pak\u00ebsohen, numri i grave q\u00eb vriten po rritet.<\/p>\n\n\n\n
Cilat jan\u00eb format m\u00eb t\u00eb zakonshme t\u00eb femicidit?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ekzistojn\u00eb shum\u00eb forma t\u00eb femicidit, por disa jan\u00eb m\u00eb t\u00eb njohura se t\u00eb tjerat. \u201cVrasjet e nderit\u201d, q\u00eb ndodhin kryesisht n\u00eb pjes\u00ebn e Lindjes s\u00eb Mesme dhe Azis\u00eb Jugore, jan\u00eb vrasje ku nj\u00eb i af\u00ebrm burr\u00eb ose nj\u00eb an\u00ebtar tjet\u00ebr i familjes vret nj\u00eb vajz\u00eb ose grua p\u00ebr shkak t\u00eb sjelljeve seksuale ose tradhtis\u00eb bashk\u00ebshortore, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb ruhet nderi i familjes.<\/p>\n\n\n\n Femicidi jo-intim, i cili kryhet nga dikush q\u00eb nuk ka marr\u00ebdh\u00ebnie intime me viktim\u00ebn \u00ebsht\u00eb m\u00eb pak i zakonsh\u00ebm, por ende ndodh. Sipas Organizat\u00ebs Bot\u00ebrore t\u00eb Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb (OBSH) n\u00eb Amerik\u00ebn Latine ka pasur rritje alarmante t\u00eb femicidit jo-intim. Grat\u00eb t\u00eb cilat jan\u00eb pun\u00ebtore seksi ose punojn\u00eb n\u00eb jet\u00ebn e nat\u00ebs jan\u00eb t\u00eb prekura n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb disproporcionale nga femicidi jo-intim.<\/p>\n\n\n\n Sipas Kombeve t\u00eb Bashkuara, format e tjera t\u00eb femicidit p\u00ebrfshijn\u00eb vrasje nga dyshimet p\u00ebr praktika t\u00eb magjis\u00eb, vrasje q\u00eb lidhen me konfliktet e armatosura, vrasje q\u00eb lidhen me identitetin gjinor dhe orientimin seksual dhe vrasje q\u00eb lidhen me identitetin etnik dhe autokton.<\/p>\n\n\n\n Sipas Femicide Watch, grat\u00eb poashtu mund t\u00eb vdesin nga femicidi n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb indirekte si rezultat i aborteve t\u00eb pasigurta, vdekjeve gjat\u00eb lindjes dhe praktikave t\u00eb tjera t\u00eb d\u00ebmshme. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, femicidi mund t\u00eb lidhet me trafikimin e qenieve njer\u00ebzore, shitjen e drog\u00ebs, aktivitetet q\u00eb lidhen me banda si dhe neglizhenc\u00ebn e munges\u00ebn e veprimit shtet\u00ebror.<\/p>\n\n\n\n Kush preket m\u00eb shum\u00eb nga femicidi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n T\u00eb dh\u00ebnat mbi femicidin jan\u00eb t\u00eb kufizuara sepse shumica e vendeve nuk marrin informacionet e nevojshme p\u00ebr t\u00eb regjistruar motivet e vrasjes ose krimet nuk raportohen. T\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb jan\u00eb n\u00eb dispozicion tregojn\u00eb se \u00e7do vit 66,000 gra vriten dhunsh\u00ebm, duke p\u00ebrb\u00ebr\u00eb 17% t\u00eb vrasjeve n\u00eb total.<\/p>\n\n\n\n Hulumtimet kan\u00eb identifikuar disa faktor\u00eb t\u00eb rrezikut nga femicidi. Grat\u00eb q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb abuzuara m\u00eb her\u00ebt, t\u00eb cilat jan\u00eb n\u00eb lidhje por kan\u00eb nj\u00eb f\u00ebmij\u00eb me nj\u00eb partner tjet\u00ebr, ato t\u00eb cilat jan\u00eb ndar\u00eb nga partneri apo t\u00eb cilat p\u00ebrpiqen t\u00eb ndahen nga nj\u00eb partner abuziv kan\u00eb t\u00eb ngjar\u00eb t\u00eb b\u00ebhen viktima t\u00eb femicidit.<\/p>\n\n\n\n Gjithashtu duket se ka nj\u00eb lidhje mes niveleve t\u00eb arsimit dhe femicidit. Grat\u00eb e arsimuara konsiderohen m\u00eb t\u00eb mbrojtura nga femicidi. Grat\u00eb m\u00eb t\u00eb arsimuara raportojn\u00eb se kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb autonomi n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet e tyre romantike, gj\u00eb q\u00eb sugjeron se ato jan\u00eb m\u00eb t\u00eb pavarura financiarisht nga partneri i tyre dhe kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa t\u00eb largohen nga nj\u00eb situat\u00eb abuzive q\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrshkall\u00ebzohet. <\/p>\n\n\n\n Pse ndodh\u00eb femicidi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Grat\u00eb shpesh vriten nga dikush i af\u00ebrm. Sipas Zyr\u00ebs p\u00ebr Drog\u00eb dhe Krim t\u00eb Kombeve t\u00eb Bashkuara, n\u00eb vitin 2017 m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb e treta e viktimave t\u00eb femicidit u vran\u00eb nga partneri i tyre aktual ose nga ish-partneri dhe m\u00eb shum\u00eb se gjysma u vran\u00eb nga parter\u00ebt ose an\u00ebtar\u00ebt e familjes.<\/p>\n\n\n\n Sipas aktivistes s\u00eb fushat\u00ebs kund\u00ebr dhun\u00ebs n\u00eb familje, Karen Ingala Smith, grat\u00eb nuk mbrohen nga femicidi p\u00ebr shkak t\u00eb etnis\u00eb, mosh\u00ebs apo statusit t\u00eb tyre shoq\u00ebror. Sipas OBSH-s\u00eb, n\u00eb nivel shoq\u00ebror dhe strukturor, femicidi \u00ebsht\u00eb m\u00eb i zakonsh\u00ebm n\u00eb vendet ku pabarazia gjinore \u00ebsht\u00eb e theksuar dhe n\u00eb vendet ku ka n\u00ebn p\u00ebrfaq\u00ebsim t\u00eb grave n\u00eb qeveri.<\/p>\n\n\n\n Ku ndodh femicidi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Rritja e femicidit ka ndezur protesta nd\u00ebrkomb\u00ebtare n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn q\u00eb kur Russell shpiku p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb k\u00ebt\u00eb term n\u00eb vitin 1970.<\/p>\n\n\n\n V\u00ebmendja mediatike dhe trazirat q\u00eb karakterizojn\u00eb rastet e femicidit t\u00eb profilit t\u00eb lart\u00eb shpesh nuk lidhen me ndryshimin e q\u00ebndruesh\u00ebm. Deklarata e Dhun\u00ebs me Baz\u00eb Gjinore ka qen\u00eb jo-efektive n\u00eb Afrik\u00ebn e Jugut, me \u00e7\u2019rast qindra gra jan\u00eb vrar\u00eb gjat\u00eb pandemis\u00eb COVID-19.<\/p>\n\n\n\n Megjith\u00ebse 18 vende t\u00eb Amerik\u00ebs Latine kan\u00eb miratuar ligje q\u00eb kufizojn\u00eb dhun\u00ebn ndaj grave, ato ende nuk i kan\u00eb zvog\u00ebluar rastet e femicidit. Mungesa e veprimit dhe nd\u00ebshkimit t\u00eb autor\u00ebve t\u00eb krimit nga ana e qeveris\u00eb ka ndikuar n\u00eb shkall\u00ebn e lart\u00eb t\u00eb femicidit n\u00eb disa vende t\u00eb Amerik\u00ebs Latine dhe 98% e k\u00ebtyre vrasjeve nuk ndiqen penalisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon. N\u00eb Meksik\u00eb, aktivist\u00ebt e t\u00eb drejtave t\u00eb grave dhe familjet e viktimave t\u00eb femicidit jan\u00eb p\u00ebrpjekur pareshtur t\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb drejt\u00ebsi q\u00eb nga rritjet e rasteve t\u00eb grave t\u00eb humbura dhe t\u00eb vrara nga fabrikat Ju\u00e1rez n\u00eb vitet 1990, por megjithat\u00eb qeveria po e n\u00ebnvler\u00ebson k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje.<\/p>\n\n\n\n Nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00eb SHBA, numri i grave t\u00eb vrara \u00ebsht\u00eb rritur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb vazhdueshme q\u00eb nga viti 2014, nd\u00ebrsa 1,948 gra u vran\u00eb nga burrat n\u00eb vitin 2017, sipas Qendr\u00ebs s\u00eb Politikave t\u00eb Dhun\u00ebs. Grat\u00eb transgjinore, zezake dhe latine kan\u00eb qen\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb rrezikuara nga femicidi n\u00eb vitin 2020.<\/p>\n\n\n\n Si mund t\u2019i japim fund femicidit?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sipas OBSH-s\u00eb, reduktimi i dhun\u00ebs nga partneri \u00ebsht\u00eb m\u00ebnyra m\u00eb efektive p\u00ebr t\u00eb parandaluar femicidin. Nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb k\u00ebrkon adresimin e pabarazis\u00eb gjinore n\u00eb nivel individual dhe shoq\u00ebror.<\/p>\n\n\n\n Grumbullimi i m\u00eb shum\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave mbi femicidin \u00ebsht\u00eb hap ky\u00e7 p\u00ebr t\u00eb kuptuar k\u00ebt\u00eb fenomen. T\u00eb dh\u00ebnat e ndara sipas seksit q\u00eb p\u00ebrfshijn\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnien midis viktim\u00ebs dhe autor\u00ebve t\u00eb dhun\u00ebs si dhe forcimi i metodave hulumtuese p\u00ebr t\u00eb kuptuar kontekstet shoq\u00ebrore n\u00ebn t\u00eb cilat ndodh femicidi jan\u00eb poashtu thelb\u00ebsore p\u00ebr mbrojtjen e grave nga aktet e dhun\u00ebs n\u00eb t\u00eb ardhmen.<\/p>\n\n\n\n Personeli sh\u00ebndet\u00ebsor dhe zbatimi i ligjit poashtu luajn\u00eb nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe duhet t\u00eb trajnohen p\u00ebr t\u00eb identifikuar m\u00eb mir\u00eb dhun\u00ebn nga partneri dhe n\u00ebse nj\u00eb grua i ekspozohet rrezikut t\u00eb femicidit, ve\u00e7an\u00ebrisht gjat\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Legjislacioni q\u00eb kufizon p\u00ebrdorimin e arm\u00ebve p\u00ebr autor\u00ebt e dhun\u00ebs n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie intime, rritja e zbatimit t\u00eb ligjit dhe arrestimi i urdh\u00ebruar p\u00ebr shkeljen e urdhrave kufizues n\u00eb lidhje me dhun\u00ebn n\u00eb partneritet konsiderohen masa mbrojt\u00ebse kund\u00ebr femicidit.<\/p>\n\n\n\n Ndryshimi i ligjeve p\u00ebr ndalimin e \u201cvrasjeve t\u00eb nderit\u201d dhe zbatimi i d\u00ebnimit p\u00ebr autor\u00ebt e krimit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hap tjet\u00ebr i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb fund femicidit. P\u00ebrmir\u00ebsimi i arsimimit dhe reagimi ndaj \u201cvrasjeve t\u00eb nderit\u201d n\u00eb vendet dhe komunitetet e emigrant\u00ebve ku k\u00ebto vrasje konsiderohen t\u00eb zakonshme jan\u00eb poashtu thelb\u00ebsore.<\/p>\n\n\n\n Avokuesit po i b\u00ebjn\u00eb thirrje komunitetit nd\u00ebrkomb\u00ebtar q\u00eb t\u00eb rris\u00eb p\u00ebrpjekjet p\u00ebr t\u00eb zvog\u00ebluar dhun\u00ebn me baz\u00eb gjinore dhe t\u00eb aplikoj\u00eb nj\u00eb lente gjinore n\u00eb rim\u00ebk\u00ebmbjen dhe leht\u00ebsimin e COVID-19. Sipas Komitetit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb Shp\u00ebtimit, financimi i sh\u00ebrbimeve sh\u00ebndet\u00ebsore dhe sociale p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur grat\u00eb dhe vajzat jan\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr t\u00eb ndihmuar n\u00eb parandalimin e femicidit gjat\u00eb pandemis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n E p\u00ebrktheu: Greta Avdyli<\/p>\n\n\n\n Linku origjinal i artikullit: <\/p>\n\n\n\n