{"id":3945,"date":"2022-03-23T15:44:47","date_gmt":"2022-03-23T14:44:47","guid":{"rendered":"https:\/\/qika.org\/?post_type=lexo-post&#038;p=3945"},"modified":"2022-03-23T15:45:32","modified_gmt":"2022-03-23T14:45:32","slug":"grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim","status":"publish","type":"lexo-post","link":"https:\/\/qika.org\/en\/lexo-post\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/","title":{"rendered":"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim"},"content":{"rendered":"\n<p>Duhet t\u00eb fillojm\u00eb angazhimin p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb fund diskriminimit gjinor n\u00eb shkenc\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7do dit\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn punojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjetur p\u00ebrgjigje gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb sakta dhe gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse p\u00ebr pyetjet m\u00eb themelore t\u00eb njer\u00ebzimit q\u00eb lidhen me bot\u00ebn natyrore dhe shoq\u00ebrore. Duke p\u00ebrdorur mjetet e tok\u00ebs s\u00eb bashku me intelektin dhe imagjinat\u00ebn e tyre, ata jo vet\u00ebm u p\u00ebrgjigjen pyetjeve thelb\u00ebsore si &#8220;Cila \u00ebsht\u00eb baza e jet\u00ebs&#8221; dhe &#8220;Cili \u00ebsht\u00eb themeli i materies?&#8221;, por gjithashtu p\u00ebrpiqen t\u00eb ofrojn\u00eb zgjidhje praktike p\u00ebr problemet tona t\u00eb p\u00ebrditshme.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb t\u00eb supozojm\u00eb se n\u00eb bot\u00ebn e shkenc\u00ebs, ku ndjekja e dijes duhet t\u00eb jet\u00eb primare mbi gjith\u00e7ka tjet\u00ebr, konstruktet shtyp\u00ebse shoq\u00ebrore dhe paragjykimet q\u00eb pengojn\u00eb pothuajse t\u00eb gjitha aspektet e tjera t\u00eb jet\u00ebs son\u00eb nuk jan\u00eb aq ndikuese \u2013 \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb t\u00eb supozojm\u00eb se shkenc\u00ebtar\u00ebt mund t\u00eb bashkohen n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt gjersa eksplorojn\u00eb \u00e7\u00ebshtje ekzistenciale. Megjithat\u00eb, q\u00eb nga fillimi realiteti i hidhur \u00ebsht\u00eb q\u00eb grat\u00eb shkenc\u00ebtare jan\u00eb detyruar t\u00eb luftojn\u00eb fillimisht p\u00ebr nj\u00eb vend n\u00eb tryez\u00ebn akademike dhe m\u00eb pas p\u00ebr tu njohur puna e tyre.<\/p>\n\n\n\n<p>Nj\u00eb nga shembujt m\u00eb t\u00eb duksh\u00ebm dhe m\u00eb d\u00ebshp\u00ebrues t\u00eb diskriminimit gjinor n\u00eb shkenc\u00eb \u00ebsht\u00eb ndoshta fshirja e kontributit vendimtar t\u00eb kimistes angleze Rosalind Franklin n\u00eb zbulimin e struktur\u00ebs s\u00eb dyfisht\u00eb spirale t\u00eb ADN-s\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Zonja jon\u00eb e padijshme do t\u00eb largohet jav\u00ebn tjet\u00ebr.&#8221; M\u00eb 7 mars 1953, Maurice Wilkins nga King&#8217;s College n\u00eb Lond\u00ebr, i shkroi Francis Crick n\u00eb laborator\u00ebt Cavendish n\u00eb Cambridge p\u00ebr t\u00eb njoftuar largimin e planifikuar t\u00eb koleges &#8220;obstruktive&#8221; t\u00eb tij nga kolegji.<\/p>\n\n\n\n<p>Wilkins dukej se kishte p\u00ebrshtypjen se me zhdukjen e &#8220;zonj\u00ebs s\u00eb paditur&#8221;, ai, Crick dhe kolegu i tyre James Watson do t\u00eb ishin t\u00eb lir\u00eb t\u00eb vazhdonin tutje dhe t\u00eb deshifronin shpejt kodin e ADN-s\u00eb. Dhe me sa duket ata e b\u00ebn\u00eb k\u00ebt\u00eb gj\u00eb. Nj\u00eb muaj m\u00eb von\u00eb, Crick dhe Watson botuan nj\u00eb artikull novator n\u00eb revist\u00ebn <em>Nature <\/em>mbi struktur\u00ebn e molekul\u00ebs s\u00eb ADN-s\u00eb. Ata u lavd\u00ebruan menj\u00ebher\u00eb p\u00ebr zbulimet e tyre, por duket se &#8220;harruan&#8221; t\u00eb p\u00ebrmendnin se Franklin, &#8220;zonja e tyre e paditur&#8221;, kishte b\u00ebr\u00eb pun\u00ebn vendimtare p\u00ebr zbulimin e tyre. Asokohe ajo ishte 32-vje\u00e7 dhe kishte kryer nj\u00eb s\u00ebr\u00eb eksperimentesh q\u00eb siguruan shabllonin vizual p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtetuar se heliksi i dyfisht\u00eb q\u00eb tashm\u00eb e njohim \u00ebsht\u00eb modeli p\u00ebr biologjin\u00eb ton\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Rosalind Franklin lindi n\u00eb nj\u00eb familje hebreje liberale n\u00eb Lond\u00ebr. Ajo u nxit t\u00eb studionte shkenc\u00ebn p\u00ebr shkak t\u00eb kuriozitetit t\u00eb saj natyror. P\u00ebrfundimisht, fal\u00eb pun\u00ebs s\u00eb palodhur dhe ambicies, ajo ishte n\u00eb gjendje ta transformonte magjepsjen e saj me bot\u00ebn fizike n\u00eb nj\u00eb karrier\u00eb t\u00eb suksesshme n\u00eb shkenc\u00eb, pavar\u00ebsisht shum\u00eb pengesave n\u00eb t\u00eb cilat hasi ajo, vet\u00ebm sepse ishte nj\u00eb grua hebreje n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb t\u00eb dominuar nga burrat.<\/p>\n\n\n\n<p>Ishin hetuesit kryesor\u00eb n\u00eb laboratorin e Kings College &#8211; t\u00eb gjith\u00eb burra &#8211; ata q\u00eb b\u00ebn\u00eb thirrjet, siguruan fonde dhe fituan nga \u00e7do zbulim i b\u00ebr\u00eb atje. Por ishte Franklin ajo q\u00eb kreu studimin dhe shtroi rrug\u00ebn p\u00ebr zbulimin e spirales s\u00eb dyfisht\u00eb. Mjerisht, ajo nuk u vler\u00ebsua kurr\u00eb p\u00ebr zbulimin e saj novator gjat\u00eb jet\u00ebs s\u00eb saj. Ajo vdiq nga kanceri n\u00eb vitin 1958, n\u00eb mosh\u00ebn 37-vje\u00e7are.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb vitin 1962, ish-shefi i Franklin, Maurice Wilkins, Francis Crick dhe James Watson u nderuan me \u00c7mimin Nobel n\u00eb Mjek\u00ebsi\/Fiziologji p\u00ebr zbulimin e struktur\u00ebs molekulare t\u00eb ADN-s\u00eb &#8211; nj\u00eb zbulim q\u00eb ata ishin n\u00eb gjendje ta b\u00ebnin vet\u00ebm si pasoj\u00eb e pun\u00ebs s\u00eb palodhur t\u00eb Franklin. Ajo nuk u nominua p\u00ebr \u00e7mimin Nobel s\u00eb bashku me koleg\u00ebt e saj burra p\u00ebr arsye q\u00eb n\u00eb dukje ishin teknike: rregullat n\u00eb at\u00eb koh\u00eb vendos\u00ebn kufizime se sa njer\u00ebz mund t\u00eb ndanin \u00e7mimin dhe kandidat\u00ebt duhej t\u00eb ishin gjall\u00eb n\u00eb koh\u00ebn kur u nominuan. Megjithat\u00eb, asnj\u00eb nga tre shkenc\u00ebtar\u00ebt q\u00eb fituan k\u00ebt\u00eb njohje t\u00eb lart\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb nuk ndjeu nevoj\u00ebn p\u00ebr t&#8217;i b\u00ebr\u00eb t\u00eb ditur bot\u00ebs se sa vendimtare ishte p\u00ebr k\u00ebt\u00eb zbulim gruaja q\u00eb dikur e tallnin si &#8220;zonja e paditur&#8221;. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, kontributi i Franklinit n\u00eb zbulimin e struktur\u00ebs molekulare t\u00eb ADN-s\u00eb u publikua vite m\u00eb von\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Disa mund t\u00eb pretendojn\u00eb se fshirja e pun\u00ebs dhe arritjeve t\u00eb Franklin gjat\u00eb jet\u00ebs s\u00eb saj nuk ishte rezultat i diskriminimit sistematik, por nj\u00eb anomali &#8211; di\u00e7ka q\u00eb p\u00ebrkon me fatin e keq, nj\u00eb reflektim i vog\u00eblsis\u00eb s\u00eb koleg\u00ebve t\u00eb saj ose paaft\u00ebsia e saj p\u00ebr t\u00eb publikuar suksesin e saj.<\/p>\n\n\n\n<p>Shum\u00eb njer\u00ebz tregojn\u00eb p\u00ebr historin\u00eb e vetme t\u00eb suksesit t\u00eb grave n\u00eb shkenc\u00eb nga shekulli XX p\u00ebr t\u00eb pohuar se grat\u00eb n\u00eb fakt kishin mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb ishin pjes\u00eb e bot\u00ebs shkencore dhe t\u00eb njiheshin p\u00ebr zbulimet e tyre q\u00eb nga shekulli i kaluar.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb 1903 Marie Curie fitoi \u00e7mimin e saj t\u00eb par\u00eb Nobel p\u00ebr fizik\u00eb, shtat\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb vjet para lindjes s\u00eb Franklin-it. Suksesi nuk u ndal me kaq, tet\u00eb vjet m\u00eb von\u00eb n\u00eb 1911 ajo fitoi \u00e7mimin e dyt\u00eb Nobel, por k\u00ebsaj radhe n\u00eb kimi. \u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb Curie u njoh gjer\u00ebsisht p\u00ebr pun\u00ebn e saj gjat\u00eb jet\u00ebs s\u00eb saj. Por puna dhe arritjet e jasht\u00ebzakonshme t\u00eb Curie-t nuk mund dhe nuk duhet t\u00eb p\u00ebrdoren p\u00ebr t\u00eb fshehur faktin se grat\u00eb jan\u00eb l\u00ebn\u00eb m\u00ebnjan\u00eb, jan\u00eb injoruar dhe fshir\u00eb prej koh\u00ebsh n\u00eb shkenc\u00eb. \u00cbsht\u00eb Curie ajo q\u00eb ishte anomalia (dhe e cila ishte e martuar me nj\u00eb shkenc\u00ebtar t\u00eb njohur, i cili me gjas\u00eb e ndihmoi at\u00eb t\u00eb fitonte njohjen n\u00eb bot\u00ebn e shkenc\u00ebs s\u00eb pamohueshme t\u00eb dominuar nga burrat n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XX).<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00ebr \u00e7do Curie, e q\u00eb nuk jan\u00eb aq shum\u00eb, historia e shkenc\u00ebs \u00ebsht\u00eb plot me dhjet\u00ebra Franklin. Ndoshta ka mij\u00ebra gra t\u00eb tjera q\u00eb kishin aq shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb kontribuar n\u00eb shkenc\u00eb, por nuk u lejuan t\u00eb hynin as n\u00eb laborator.<\/p>\n\n\n\n<p>Bota e shkenc\u00ebs \u00ebsht\u00eb ende e dominuar nga burrat, edhe pas 22 vjet\u00ebve n\u00eb shekullin XXI. Kjo nuk ndodh, si\u00e7 pretendojn\u00eb disa, p\u00ebr shkak se grat\u00eb dhe njer\u00ebzit jobinar\u00eb jan\u00eb t\u00eb k\u00ebqij ose nuk jan\u00eb t\u00eb interesuar p\u00ebr shkenc\u00ebn, por sepse ata po luftojn\u00eb kund\u00ebr ideologjis\u00eb dhe politikave seksiste q\u00eb jan\u00eb rr\u00ebnjosur thell\u00eb n\u00eb institucionet akademike.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb vitin 2005 ekonomisti Lawrence Summers, president i at\u00ebhersh\u00ebm i Universitetit t\u00eb Harvardit, pohoi publikisht se n\u00ebnp\u00ebrfaq\u00ebsimi i grave n\u00eb shkenca nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb diskriminimit, por p\u00ebrkundrazi, &#8220;ndryshimeve biologjike&#8221; midis burrave dhe grave. Deklarata e tij shkaktoi buj\u00eb dhe u d\u00ebnua gjer\u00ebsisht nga feminist\u00ebt n\u00eb Harvard dhe m\u00eb gjer\u00eb. Megjithat\u00eb, gati dy dekada m\u00eb von\u00eb, pik\u00ebpamjet e tij t\u00eb bazuara n\u00eb nocionet esencialiste t\u00eb shekullit XIX p\u00ebr gjinin\u00eb dhe biologjin\u00eb jan\u00eb ende prezente \u2013 qoft\u00eb haptazi apo fshehurazi \u2013 nga njer\u00ebz me pozita t\u00eb pushtetshme n\u00eb akademi.<\/p>\n\n\n\n<p>Edhe pse grat\u00eb kan\u00eb arritur shum\u00eb sa i p\u00ebrket rritjes s\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsimit t\u00eb tyre n\u00eb shkenc\u00eb vitet e fundit, ato mbeten ende tejet t\u00eb n\u00ebnp\u00ebrfaq\u00ebsuara. Sipas hulumtimit t\u00eb UNESCO-s, sot, n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn, vet\u00ebm 33.3% e t\u00eb gjith\u00eb studiuesve jan\u00eb gra, me norma q\u00eb variojn\u00eb n\u00eb var\u00ebsi t\u00eb vendit. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, studiueset gra priren t\u00eb ken\u00eb karriera m\u00eb t\u00eb shkurtra dhe paguhen m\u00eb pak. Puna e tyre n\u00eb revista t\u00eb profilit t\u00eb lart\u00eb \u00ebsht\u00eb e n\u00ebnp\u00ebrfaq\u00ebsuar dhe ato shpesh anashkalohen sa i p\u00ebrket ngritjes n\u00eb pozit\u00eb. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb arrijm\u00eb barazin\u00eb e plot\u00eb gjinore, \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore t\u00eb pranojm\u00eb dhe t\u00eb trajtojm\u00eb n\u00ebnp\u00ebrfaq\u00ebsimin e grave n\u00eb shkenc\u00eb dhe pengesat shtes\u00eb q\u00eb grat\u00eb shkenc\u00ebtare hasin p\u00ebr shkak t\u00eb gjinis\u00eb s\u00eb tyre. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, adresimi i pabarazis\u00eb gjinore n\u00eb shkenc\u00eb do t\u00eb na ndihmonte t\u00eb trajtojm\u00eb m\u00eb mir\u00eb diskriminimin me baz\u00eb gjinore n\u00eb shum\u00eb fusha t\u00eb tjera, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb sh\u00ebndet\u00ebsi.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, sot shum\u00eb s\u00ebmundje q\u00eb prekin grat\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb disproporcionale jan\u00eb t\u00eb n\u00ebn-hulumtuara.<\/p>\n\n\n\n<p>Merrni shembull fibroidet, nj\u00eb s\u00ebmundje e dhimbshme q\u00eb kufizon jet\u00ebn, q\u00eb prek rreth 26 milion\u00eb njer\u00ebz q\u00eb kan\u00eb mit\u00ebr n\u00eb SHBA. Grat\u00eb zezake kan\u00eb dy deri n\u00eb tre her\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa t\u00eb preken nga kjo s\u00ebmundje. Pavar\u00ebsisht se s\u00ebmundja \u00ebsht\u00eb kaq e p\u00ebrhapur, shum\u00eb pak dihet p\u00ebr t\u00eb. Grat\u00eb vuajn\u00eb n\u00eb heshtje p\u00ebr vite t\u00eb t\u00ebra p\u00ebrpara se t\u00eb diagnostikohen. N\u00ebse do t\u00eb kishte m\u00eb shum\u00eb studiuese gra, ve\u00e7an\u00ebrisht gra zezake dhe ato do t\u00eb kishin t\u00eb nj\u00ebjtin nivel t\u00eb qasjes n\u00eb grante si koleg\u00ebt e tyre burra t\u00eb bardh\u00eb, ndoshta do t\u00eb dinim m\u00eb shum\u00eb, apo edhe do t\u00eb kishim nj\u00eb kur\u00eb t\u00eb leht\u00eb dhe t\u00eb p\u00ebrballueshme p\u00ebr fibroidet.<\/p>\n\n\n\n<p>Duhet pranuar se njer\u00ebzit dhe organizatat n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn po punojn\u00eb p\u00ebr t&#8217;i dh\u00ebn\u00eb fund pabarazis\u00eb gjinore n\u00eb shkenc\u00eb. P.sh. disa institucione rajonale n\u00eb Afrik\u00ebn Sub-Sahariane kan\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb hapa p\u00ebr t\u00eb promovuar pjes\u00ebmarrjen e grave n\u00eb shkenc\u00eb. Q\u00eb nga fundi i viteve 1990, Komuniteti i Zhvillimit t\u00eb Afrik\u00ebs Jugore ka ndar\u00eb burime q\u00eb u sigurojn\u00eb vajzave dhe djemve qasje t\u00eb barabart\u00eb n\u00eb arsimin shkencor dhe matematikor. Komuniteti i Afrik\u00ebs Lindore dhe Komuniteti Ekonomik i shteteve t\u00eb Afrik\u00ebs Per\u00ebndimore kan\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb hapa t\u00eb ngjash\u00ebm p\u00ebr t\u00eb inkurajuar pjes\u00ebmarrjen e grave n\u00eb shkenc\u00eb. N\u00eb vitin 2010, Unioni Afrikan themeloi \u00c7mimin Rajonal Kwame Nkrumah p\u00ebr Grat\u00eb Shkenc\u00ebtare \u2013 t\u00eb em\u00ebrtuar sipas presidentit t\u00eb par\u00eb t\u00eb Gan\u00ebs \u2013 dhe q\u00eb at\u00ebher\u00eb ka dh\u00ebn\u00eb para si shp\u00ebrblime p\u00ebr ata q\u00eb fitojn\u00eb k\u00ebt\u00eb \u00e7mim.<\/p>\n\n\n\n<p>Programe, fonde dhe \u00e7mime t\u00eb ngjashme jan\u00eb krijuar n\u00eb rajone t\u00eb tjera, nga Amerika n\u00eb Azi dhe Evrop\u00eb, p\u00ebr t\u00eb rritur pjes\u00ebmarrjen e vajzave dhe grave n\u00eb shkenc\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb hequr barrierat me t\u00eb cilat p\u00ebrballen grat\u00eb shkenc\u00ebtare.<\/p>\n\n\n\n<p>Por k\u00ebto iniciativa mund t\u00eb ndihmojn\u00eb n\u00eb zbehjen e hendekut gjinor n\u00eb shkenca vet\u00ebm n\u00ebse shkojn\u00eb p\u00ebrtej thirrjeve p\u00ebr barazi dhe drejt\u00ebsi n\u00eb klasat, laborator\u00ebt, universitetet dhe institucionet e tjera shkencore t\u00eb bot\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n<p>Grat\u00eb mund t\u00eb z\u00ebn\u00eb vendin e tyre t\u00eb merituar n\u00eb bot\u00ebn e shkenc\u00ebs vet\u00ebm n\u00ebse shoq\u00ebrit\u00eb fillojn\u00eb t\u00eb perceptojn\u00eb dhe trajtojn\u00eb pabarazin\u00eb gjinore n\u00eb k\u00ebt\u00eb aren\u00eb si pjes\u00eb e nj\u00eb lufte m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb pun\u00ebs. Ne mund t&#8217;i japim fund plot\u00ebsisht pabarazis\u00eb gjinore n\u00eb shkenc\u00eb vet\u00ebm duke nd\u00ebrtuar vende pune egalitare p\u00ebr shkenc\u00ebtar\u00ebt, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb k\u00ebta t\u00eb fundit t\u00eb mos bien preh e llojeve t\u00eb ndryshme t\u00eb ngacmimeve si dhe pagave shfryt\u00ebzuese. Ashtu si n\u00eb t\u00eb gjitha fushat e tjera t\u00eb pun\u00ebs, sindikatat mund t\u00eb ndihmojn\u00eb p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb bot\u00ebn e shkenc\u00ebs m\u00eb t\u00eb drejt\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Si\u00e7 vun\u00eb n\u00eb dukje Zachary Eldredge dhe Colleen Baublitz n\u00eb Science for the People, sindikatat jo vet\u00ebm q\u00eb mund t\u00eb ndihmojn\u00eb n\u00eb mposhtjen e seksizmit n\u00eb mjediset e pun\u00ebs shkencore, por gjithashtu mund t\u00eb &#8220;ofrojn\u00eb nj\u00eb ri-balancim themelor t\u00eb pushtetit, mb\u00ebshtetje p\u00ebr objektivat e ngacmimit dhe transparenc\u00eb dhe llogaridh\u00ebnie m\u00eb t\u00eb madhe.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00ebr t&#8217;i dh\u00ebn\u00eb fund pabarazis\u00eb gjinore n\u00eb shkenc\u00eb, p\u00ebrtej reformave strukturore n\u00eb universitete dhe objekteve t\u00eb tjera k\u00ebrkimore dhe prezantimit t\u00eb politikave q\u00eb synojn\u00eb diskriminimin gjinor n\u00eb arsim, ne gjithashtu duhet t\u00eb ri-mendojm\u00eb se si e perceptojm\u00eb shkenc\u00ebn dhe shkenc\u00ebtar\u00ebt.<\/p>\n\n\n\n<p>Sot, \u00ebsht\u00eb ende i p\u00ebrhapur besimi se ekziston nj\u00eb gjeni i vet\u00ebm \u2013 ose nj\u00eb grup shum\u00eb i vog\u00ebl gjenish \u2013 pas \u00e7do zbulimi apo shpikjeje novatore shkencore. Duke qen\u00eb se shumica e shoq\u00ebrive akoma u japin m\u00eb shum\u00eb merita burrave p\u00ebr nj\u00eb arritje t\u00eb madhe dhe i v\u00ebn\u00eb n\u00eb n\u00eb piedestal burrat q\u00eb tashm\u00eb jan\u00eb formuar n\u00eb akademi, rrjedhimisht kjo rezulton q\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt \u201ce jasht\u00ebzakonsh\u00ebm\u201d burra t\u00eb fitojn\u00eb fam\u00eb dhe t\u00eb vler\u00ebsohen, nd\u00ebrsa ekipet q\u00eb b\u00ebjn\u00eb t\u00eb mundur zbulimet e m\u00ebdha shkencore dhe skuadrat q\u00eb p\u00ebrfshijn\u00eb shum\u00eb gra studiuese t\u00eb p\u00ebrfundojn\u00eb duke u anashkaluar.<\/p>\n\n\n\n<p>Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, ajo q\u00eb ka ndodhur me Rosalind Franklin gjysm\u00eb shekulli m\u00eb par\u00eb, po u ndodh edhe sot shum\u00eb grave t\u00eb tjera. N\u00eb vitin 1968, n\u00eb epilogun e librit t\u00eb tij, The Double Helix, James Watson shkroi: \u201cMeqen\u00ebse p\u00ebrshtypjet e mia fillestare p\u00ebr [Franklin], si ato shkencore dhe personale (si\u00e7 jan\u00eb shkruar n\u00eb faqet e para t\u00eb k\u00ebtij libri), ishin shpesh t\u00eb gabuara, un\u00eb dua t\u00eb them di\u00e7ka p\u00ebr arritjet e saj.\u201d M\u00eb pas ai p\u00ebrshkruan pun\u00ebn dhe aft\u00ebsit\u00eb e saj t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, si dhe pengesat e m\u00ebdha me t\u00eb cilat u p\u00ebrball si grua n\u00eb bot\u00ebn e shkenc\u00ebs. Duke lexuar k\u00ebt\u00eb reflektim, p\u00ebr aft\u00ebsit\u00eb dhe arritjet e Franklin pas vdekjes s\u00eb saj, nuk mund t\u00eb mos ndihesha e zem\u00ebruar. E zem\u00ebruar q\u00eb ajo nuk i d\u00ebgjoi kurr\u00eb k\u00ebto fjal\u00eb lavd\u00ebrimi nga Watson kur ishte gjall\u00eb, e zem\u00ebruar q\u00eb nuk ishte konsideruar as p\u00ebr nj\u00eb \u00e7mim Nobel, e zem\u00ebruar q\u00eb nuk do ta dinim kurr\u00eb se \u00e7far\u00eb mund t\u00eb arrinte n\u00ebse nuk do t\u00eb anashkalohej, n\u00ebse nuk do t\u00eb talleshin me t\u00eb dhe nuk do ti b\u00ebnin padrejt\u00ebsi vet\u00ebm sepse ishte nj\u00eb grua n\u00eb nj\u00eb fush\u00eb t\u00eb dominuar nga burrat.<\/p>\n\n\n\n<p>Por akoma m\u00eb tep\u00ebr, ajo q\u00eb m\u00eb zem\u00ebroi ishte fakti q\u00eb sot ka miliona Rosalind Franklin t\u00eb tjera, t\u00eb cilat po p\u00ebrpiqen t\u00eb b\u00ebjn\u00eb shkenc\u00eb dhe ta b\u00ebjn\u00eb bot\u00ebn t\u00eb njoh\u00eb arritjet e tyre \u2013 miliona gra konsiderohen si &#8220;zonja t\u00eb paditura&#8221; nga njer\u00ebz q\u00eb mb\u00ebshtesin Watson, Wilkins dhe Crick.<\/p>\n\n\n\n<p>Duhet t\u00eb kujtojm\u00eb grat\u00eb e jasht\u00ebzakonshme n\u00eb shkenc\u00eb si Rosalind Franklin. Duhet t\u00eb fillojm\u00eb t\u00eb angazhohemi drejt nd\u00ebrtimit t\u00eb nj\u00eb bote ku grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb nuk jan\u00eb p\u00ebrjashtim, por norm\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Edna Bonhomme<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>E p\u00ebrktheu: Greta Avdyli<\/p>\n\n\n\n<p>Tekstin origjinal mund ta gjeni n\u00eb: <a href=\"https:\/\/www.aljazeera.com\/opinions\/2022\/3\/8\/women-in-science-should-be-the-norm-not-the-exception\">https:\/\/www.aljazeera.com\/opinions\/2022\/3\/8\/women-in-science-should-be-the-norm-not-the-exception<\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":3947,"template":"","class_list":["post-3945","lexo-post","type-lexo-post","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v23.5 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim - QIKA<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim - QIKA\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Duhet t\u00eb fillojm\u00eb angazhimin p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb fund diskriminimit gjinor n\u00eb shkenc\u00eb. \u00c7do dit\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn punojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjetur p\u00ebrgjigje gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb sakta dhe gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse p\u00ebr pyetjet m\u00eb themelore t\u00eb njer\u00ebzimit q\u00eb lidhen me bot\u00ebn natyrore dhe shoq\u00ebrore. Duke p\u00ebrdorur mjetet e tok\u00ebs s\u00eb bashku me intelektin dhe imagjinat\u00ebn e [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"QIKA\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-03-23T14:45:32+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1114\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"678\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"10 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/\",\"url\":\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/\",\"name\":\"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim - QIKA\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png\",\"datePublished\":\"2022-03-23T14:44:47+00:00\",\"dateModified\":\"2022-03-23T14:45:32+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png\",\"width\":1114,\"height\":678},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/qika.org\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/qika.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/qika.org\/\",\"name\":\"QIKA\",\"description\":\"Qendra p\u00ebr Informim, Kritik\u00eb dhe Aksion\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/qika.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim - QIKA","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim - QIKA","og_description":"Duhet t\u00eb fillojm\u00eb angazhimin p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb fund diskriminimit gjinor n\u00eb shkenc\u00eb. \u00c7do dit\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn punojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjetur p\u00ebrgjigje gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb sakta dhe gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse p\u00ebr pyetjet m\u00eb themelore t\u00eb njer\u00ebzimit q\u00eb lidhen me bot\u00ebn natyrore dhe shoq\u00ebrore. Duke p\u00ebrdorur mjetet e tok\u00ebs s\u00eb bashku me intelektin dhe imagjinat\u00ebn e [&hellip;]","og_url":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/","og_site_name":"QIKA","article_modified_time":"2022-03-23T14:45:32+00:00","og_image":[{"width":1114,"height":678,"url":"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"10 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/","url":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/","name":"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim - QIKA","isPartOf":{"@id":"https:\/\/qika.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png","datePublished":"2022-03-23T14:44:47+00:00","dateModified":"2022-03-23T14:45:32+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#primaryimage","url":"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png","contentUrl":"https:\/\/qika.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/277232035_306384468295964_5274289030481789646_n.png","width":1114,"height":678},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/qika.org\/lexime\/grate-ne-shkence-duhet-te-jene-norme-jo-perjashtim\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/qika.org\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Grat\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb norm\u00eb, jo p\u00ebrjashtim"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/qika.org\/#website","url":"https:\/\/qika.org\/","name":"QIKA","description":"Qendra p\u00ebr Informim, Kritik\u00eb dhe Aksion","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/qika.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/qika.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/lexo-post\/3945","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/qika.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/lexo-post"}],"about":[{"href":"https:\/\/qika.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/lexo-post"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/qika.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3947"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/qika.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3945"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}