Vitet 1850 dhe 1860 n\u00eb Amerik\u00eb pan\u00eb ngritjen e “ides\u00eb sentimentale t\u00eb brendshme”. Grat\u00eb u konsideruan si shembuj t\u00eb past\u00ebrtis\u00eb, devotshm\u00ebris\u00eb dhe n\u00ebnshtrimit. N\u00eb periudh\u00ebn para luft\u00ebs amerikane, shoq\u00ebria rekomandonte rregulla t\u00eb sakta dhe strikte p\u00ebr sjelljen e pranueshme dhe t\u00eb p\u00ebrshtatshme t\u00eb grave.<\/p>\n\n\n\n
Por Lufta Civile ndryshoi peizazhin social, ekonomik dhe politik p\u00ebr grat\u00eb nga \u00e7do sfer\u00eb e jet\u00ebs amerikane \u2013 ndoshta m\u00eb s\u00eb shumti n\u00eb fush\u00ebn e infermieris\u00eb. Grat\u00eb demonstruan p\u00ebrshtatshm\u00ebri t\u00eb jasht\u00ebzakonshme n\u00eb bot\u00ebn e eg\u00ebr t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb luft\u00ebs, duke iu p\u00ebrgjigjur nevoj\u00ebs s\u00eb madhe t\u00eb kombit, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb fituan dhe p\u00ebrdor\u00ebn aft\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb leht\u00ebsuar dhimbjen e vendit.<\/p>\n\n\n\n
“N\u00eb fillim t\u00eb luft\u00ebs, termi “infermier” n\u00ebnkuptonte nj\u00eb ushtar q\u00eb sh\u00ebrohej n\u00eb spital nga nj\u00eb plag\u00eb ose d\u00ebmtim, i pa trajnuar n\u00eb sh\u00ebrim, i cili ndihmonte mjek\u00ebt me detyra t\u00eb ndryshme,” shpjegoi Dr. Robert D. Hicks i Kolegjit t\u00eb Mjek\u00ebve t\u00eb Filadelfis\u00eb. . \u201cIdeja q\u00eb grat\u00eb t\u00eb mjekonin trupat e burrave q\u00eb nuk kishin lidhje familjare me ta ishte e paimagjinueshme. N\u00eb fund t\u00eb luft\u00ebs, termi n\u00ebnkuptonte grat\u00eb q\u00eb ndihmonin mjek\u00ebt duke pastruar dhe ushqyer pacient\u00ebt dhe her\u00eb pas here duke ndihmuar mjek\u00ebt n\u00eb operacionet dhe mjekimet e tyre.<\/p>\n\n\n\n
Kur shp\u00ebrtheu Lufta Civile, qeverit\u00eb e vendit t\u00eb ndar\u00eb nuk ishin p\u00ebrgatitur p\u00ebr nj\u00eb situat\u00eb luftarake t\u00eb gjat\u00eb dhe epike dhe p\u00ebr viktimat q\u00eb rezultuan prej saj. Nuk ishin marr\u00eb masa p\u00ebr transportimin ose mjekimin e dhjet\u00ebra mij\u00ebra burrave t\u00eb plagosur dhe t\u00eb s\u00ebmur\u00eb. Ushtrit\u00eb nuk kishin trup t\u00eb mir\u00eb-organizuar mjek\u00ebsor apo plane spitalore n\u00eb terren. Gruaja e nj\u00eb oficeri mund t\u00eb shoq\u00ebronte burrin e saj n\u00eb fush\u00ebbetej\u00eb, ose nj\u00eb n\u00ebn\u00eb mund t\u00eb kujdesej p\u00ebr djalin ose bashk\u00ebshortin e plagosur dhe mund t\u00eb zgjidhte t\u00eb q\u00ebndronte dhe t\u00eb kujdesej p\u00ebr numrin n\u00eb rritje t\u00eb t\u00eb plagosurve.<\/p>\n\n\n\n
Numri i ushtar\u00ebve t\u00eb plagosur u shum\u00ebfishua dhe s\u00ebmundjet epidemike shkat\u00ebrruan trupat. Raportet e gazetave p\u00ebr munges\u00ebn e trajtimit dhe furnizimeve mjek\u00ebsore n\u00eb kampet dhe spitalet ushtarake frym\u00ebzuan mij\u00ebra gra q\u00eb t\u00eb dilnin vullnetare n\u00eb fush\u00ebbetej\u00eb dhe n\u00eb spitale. Ato filluan t\u00eb shfaqeshin kudo, si n\u00eb qytete ashtu edhe n\u00eb vende t\u00eb larg\u00ebta p\u00ebr t’u kujdesur p\u00ebr ushtar\u00ebt e plagosur ose t\u00eb s\u00ebmur\u00eb. Ato nuk ishin gjithmon\u00eb t\u00eb mir\u00ebpritura nga mjek\u00ebt. Ushtria e Bashkimit n\u00eb ve\u00e7anti ishte kund\u00ebr pranis\u00eb s\u00eb grave n\u00eb vend, duke besuar se ato ishin t\u00eb pap\u00ebrvoja, t\u00eb paafta dhe t\u00eb paorganizuara. Tradita jugore e konsideronte kontaktin fizik intim t\u00eb infermieris\u00eb si shum\u00eb t\u00eb pap\u00ebrshtatsh\u00ebm p\u00ebr grat\u00eb.<\/p>\n\n\n\n
Ishte e v\u00ebrtet\u00eb se shumica e grave ndoshta nuk kishin p\u00ebrvoj\u00eb paraprake me llojet e plag\u00ebve dhe s\u00ebmundjeve shkat\u00ebrruese q\u00eb po p\u00ebrjetonin burrat, por ato ishin t\u00eb gatshme t\u00eb m\u00ebsonin dhe k\u00ebmb\u00ebngulnin t\u00eb b\u00ebheshin pjes\u00eb e zgjidhjes, duke argumentuar se \u201clufta ishte e gruas po aq sa ishte e nj\u00eb burri.\u201d Grat\u00eb e veriut dhe jugut ushtronin presion n\u00eb zona q\u00eb m\u00eb par\u00eb ishin t\u00eb mbyllura p\u00ebr grat\u00eb viktoriane dhe vler\u00ebsohet se m\u00eb shum\u00eb se 21,000 gra sh\u00ebrbyen n\u00eb spitalet ushtarake t\u00eb Unionit dhe nj\u00eb num\u00ebr i krahasuesh\u00ebm n\u00eb Konfederat\u00eb, ku 10% e grave infermiere ishin afrikano-amerikane. M\u00eb shum\u00eb se 3,000 gra vepruan si infermiere me pages\u00eb dhe shum\u00eb mij\u00ebra t\u00eb tjera punuan si vullnetare t\u00eb papaguara. Ishin murgesha katolike, emigrante, dikur t\u00eb skllav\u00ebruara, bashk\u00ebshorte dhe vajza. Lufta u mund\u00ebsoi grave q\u00eb t\u00eb merrnin nj\u00eb rol aktiv n\u00eb p\u00ebrpjekjet p\u00ebr t\u00eb ndihmuar jasht\u00eb sht\u00ebpis\u00eb dhe familjes, t\u00eb merrnin role udh\u00ebheq\u00ebse n\u00eb komisionet sanitare, t\u00eb ofronin ndihm\u00eb klerikale n\u00eb qeveri dhe biznes dhe t\u00eb ofronin sh\u00ebrbime n\u00eb kujdesin p\u00ebr ushtar\u00ebt e plagosur.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb vitin 1861, Unioni zyrtarizoi nj\u00eb marr\u00ebveshje, duke em\u00ebruar Dorothea Dix si “Mbikqyr\u00ebse e Infermiereve Gra t\u00eb Ushtris\u00eb”. Dix ishte nd\u00ebr grat\u00eb amerikane q\u00eb kishin udh\u00ebtuar n\u00eb Britani, Turqi dhe Krime p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar nga fam\u00eb-larta Florence Nightingale, e cila tashm\u00eb po transformonte infermierin\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb. Lufta Civile Amerikane i solli Dix-it, 59 vje\u00e7are at\u00eb koh\u00eb, nj\u00eb nevoj\u00eb dhe mision t\u00eb ri e cila tashm\u00eb kishte l\u00ebn\u00eb gjurm\u00ebt e saj si avokate dhe reformatore p\u00ebr t\u00eb burgosurit dhe t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt mendor\u00eb. E tmerruar nga dhuna e p\u00ebrhapur, Dix mori nj\u00eb tren nga jugu p\u00ebr n\u00eb Uashington, D.C. dhe u takua me Simon Cameron, sekretarin e luft\u00ebs t\u00eb SHBA-s\u00eb. Ajo ofroi sh\u00ebrbimet e saj si infermiere n\u00eb Ushtrin\u00eb e Unionit, por Cameron, i impresionuar me sigurin\u00eb, aft\u00ebsit\u00eb organizative dhe natyr\u00ebn e saj k\u00ebmb\u00ebngul\u00ebse, e em\u00ebroi at\u00eb si mbik\u00ebqyr\u00ebse t\u00eb infermier\u00ebve t\u00eb Ushtris\u00eb s\u00eb Unionit, nj\u00eb pozicion q\u00eb e mbajti deri n\u00eb 1865.<\/p>\n\n\n\n
Dix fuqizoi fush\u00ebn e rezistenc\u00ebs dhe gjat\u00eb rrjedh\u00ebs s\u00eb luft\u00ebs caktoi dhe organizoi trajnimin e m\u00eb shum\u00eb se 3,000 infermiereve. Si gruaja e par\u00eb q\u00eb sh\u00ebrbeu ndonj\u00ebher\u00eb n\u00eb nj\u00eb nivel kaq t\u00eb lart\u00eb n\u00eb nj\u00eb pozicion t\u00eb em\u00ebruar nga federal\u00ebt, ajo u p\u00ebrfshi thell\u00eb n\u00eb pun\u00eb, duke ndihmuar n\u00eb ngritjen e spitaleve n\u00eb terren dhe stacioneve t\u00eb ndihm\u00ebs. Ajo mendohej se kishte standarde jasht\u00ebzakonisht t\u00eb larta p\u00ebr infermieret e saj, por ajo vazhdoi t\u00eb avokonte q\u00eb ato t\u00eb merrnin trajnime m\u00eb formale dhe t\u00eb rriteshin mund\u00ebsit\u00eb dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsit\u00eb e pun\u00ebs. Ajo u kujdes mir\u00eb p\u00ebr infermieret e saj, grat\u00eb q\u00eb ishin jasht\u00ebzakonisht kritike p\u00ebr avancimin e rolit t\u00eb infermieres n\u00eb luft\u00eb dhe n\u00eb mjek\u00ebsi n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb jug, kapitenja Sally Louisa Tompkins, e njohur gjithashtu si “Engj\u00eblli i Konfederat\u00ebs”, n\u00eb mosh\u00ebn 28 vje\u00e7are u b\u00eb gruaja e par\u00eb q\u00eb u em\u00ebrua n\u00eb Ushtrin\u00eb e Konfederat\u00ebs – gjithashtu gruaja e par\u00eb n\u00eb historin\u00eb amerikane q\u00eb u fut zyrtarisht n\u00eb ushtri. Ajo drejtoi nj\u00eb sht\u00ebpi q\u00eb ishte kthyer n\u00eb spital n\u00eb Richmond. Praktikat mjek\u00ebsore t\u00eb spitalit privat Robertson pasqyruan p\u00ebrkushtimin e dhembshur dhe t\u00eb p\u00ebrpikt\u00eb t\u00eb Tompkins ndaj past\u00ebrtis\u00eb dhe kujdesit dhe reputacioni i spitalit filloi t\u00eb p\u00ebrhapet. Thuhej se ushtar\u00ebt e plagosur n\u00eb Richmond p\u00ebrgj\u00ebroheshin p\u00ebr t\u00eb gjetur nj\u00eb vend t\u00eb lir\u00eb n\u00eb spitalin Robertson dhe komandant\u00ebt d\u00ebrgonin rastet e tyre m\u00eb kritike atje. P\u00ebr t\u00eb shmangur akuzat p\u00ebr keqp\u00ebrdorim dhe shmangie t\u00eb sh\u00ebrbimit ushtarak, Presidenti i Konfederat\u00ebs Jefferson Davis nxori rregullore q\u00eb k\u00ebrkonin q\u00eb t\u00eb gjitha spitalet t\u00eb ishin n\u00ebn komand\u00ebn ushtarake dhe spitalet private, n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe, u detyruan t\u00eb mbylleshin. N\u00eb nj\u00eb l\u00ebvizje mahnit\u00ebse q\u00eb theu tradit\u00ebn ushtarake dhe shoq\u00ebrore, ai e lejoi Tompkins t\u00eb vazhdonte pun\u00ebn e saj dhe t\u00eb mbante t\u00eb hapur objektin e saj t\u00eb shk\u00eblqyer duke e ngarkuar at\u00eb si kapitene n\u00eb Ushtrin\u00eb e Shteteve t\u00eb Konfederat\u00ebs. M\u00eb pas ajo ishte n\u00eb gjendje t\u00eb mbante ligj\u00ebrisht funksionimin e spitalit dhe t\u00eb merrte furnizimet e saj mjek\u00ebsore nga dyqanet ushtarake. Tompkins udh\u00ebhoqi Spitalin Robertson gjat\u00eb gjith\u00eb luft\u00ebs, duke trajtuar 1,334 burra t\u00eb plagosur me vet\u00ebm 73 vdekje n\u00eb 45 muajt e ekzistenc\u00ebs s\u00eb k\u00ebtij spitali, nj\u00eb shkall\u00eb mbijetese prej 94.5%, q\u00eb mendohet t\u00eb jet\u00eb m\u00eb e larta nga \u00e7do spital ushtarak konfederativ gjat\u00eb luft\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n
Edhe pse besnik\u00ebria dhe p\u00ebrkushtimi ndaj kauz\u00ebs s\u00eb leht\u00ebsimit e kap\u00ebrceu klas\u00ebn dhe rac\u00ebn shoq\u00ebrore n\u00eb nj\u00eb far\u00eb mase, kishte ende pabarazi mes grave. Kontribute t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb k\u00ebt\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebrfshinin shum\u00eb gra afrikano-amerikane t\u00eb cilat nuk u p\u00ebrmend\u00ebn, ish-skllave, t\u00eb cilat gjithashtu rrezikuan jet\u00ebn e tyre n\u00eb fush\u00ebbetej\u00eb dhe ndihmuan n\u00eb mb\u00ebshtetjen e spitaleve dhe anijeve spitalore. Harriet Tubman, e lindur n\u00eb skllav\u00ebri, \u00ebsht\u00eb e njohur kryesisht p\u00ebr rolet e saj si nj\u00eb dirigjente e guximshme n\u00eb hekurudh\u00ebn e n\u00ebndheshme, nj\u00eb spiune e Unionit dhe informatore. Ajo mbahet mend m\u00eb pak p\u00ebr rolin e saj me ndikim n\u00eb infermierin\u00eb gjat\u00eb Luft\u00ebs Civile. Kur luftimet hodh\u00ebn hijen e tyre t\u00eb sh\u00ebmtuar mbi vendin, ajo ofroi sh\u00ebrbimet e saj p\u00ebr Ushtrin\u00eb e Unionit dhe udh\u00ebtoi n\u00eb Karolin\u00ebn e Jugut p\u00ebr t\u00eb ofruar kujdesin e nevojsh\u00ebm t\u00eb infermieris\u00eb p\u00ebr ushtar\u00ebt zezak\u00eb dhe skllev\u00ebrit e sapo liruar. Ajo ishte shum\u00eb e aft\u00eb n\u00eb p\u00ebrdorimin e mjek\u00ebsis\u00eb bimore sh\u00ebruese dhe aft\u00ebsia e saj p\u00ebr t\u00eb kuruar dizenterin\u00eb ishte madh\u00ebshtore.<\/p>\n\n\n\n
Ann Bradford lindi n\u00eb skllav\u00ebri n\u00eb Rutherford County, Tennesy, n\u00eb vitin 1830. N\u00eb 1863 ajo rrezikoi jet\u00ebn e saj p\u00ebr t’i shp\u00ebtuar plantacionit dhe skllav\u00ebris\u00eb, duke shkuar n\u00eb lumin Cumberland dhe duke u fshehur atje. Pas nj\u00eb kohe, ajo u d\u00ebrgua n\u00eb bordin e anijes s\u00eb Unionit U.S.S. Red Rover (nj\u00eb anije konfederate e kapur e shnd\u00ebrruar n\u00eb anije spitalore) dhe u klasifikua fillimisht si “kontraband\u00eb”, nj\u00eb term p\u00ebr skllev\u00ebrit e arratisur. Koha e arratisjes s\u00eb Ann ishte e rast\u00ebsishme, pasi Presidenti i Unionit Abraham Lincoln kishte n\u00ebnshkruar koh\u00ebt e fundit Proklamat\u00ebn e Emancipimit dhe statusi i Bradford u ngrit n\u00eb “grua e lir\u00eb”. Ajo mund t\u00eb largohej ligj\u00ebrisht nga anija n\u00ebse donte, por zgjodhi t\u00eb q\u00ebndronte n\u00eb bord, duke p\u00ebrqafuar nj\u00eb jet\u00eb t\u00eb re dhe duke u b\u00ebr\u00eb zyrtarisht vullnetare me Motrat e Kryqit t\u00eb Shenjt\u00eb t\u00eb Notre Dame. Ann u b\u00eb gruaja e par\u00eb afrikano-amerikane q\u00eb sh\u00ebrbeu n\u00eb nj\u00eb anije ushtarake t\u00eb Unionit dhe ishte nj\u00eb nga grat\u00eb e para q\u00eb sh\u00ebrbeu hapur si infermiere n\u00eb Marin\u00ebn e SHBA-s\u00eb. Ajo ishte nj\u00eb nga pes\u00eb grat\u00eb afrikano-amerikane \u2013 duke p\u00ebrfshir\u00eb Alice Kennedy, Sarah Kinno, Ellen Campbell dhe Betsy Young \u2013 t\u00eb cilat sh\u00ebrbyen n\u00eb at\u00eb anije dhe iu caktua grada e \u201cdjaloshit t\u00eb klasit t\u00eb par\u00eb\u201d, nj\u00eb term q\u00eb zakonisht zbatohet p\u00ebr t\u00eb rinjt\u00eb q\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht punonin si marinar\u00eb. N\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb shum\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr kohore, Bradford kishte kaluar nga skllav\u00ebria n\u00eb nj\u00eb pun\u00ebtore t\u00eb lir\u00eb dhe me pages\u00eb. Pes\u00eb grat\u00eb ish-skllave t\u00eb cilat ishin n\u00eb bord kryenin nj\u00eb gam\u00eb t\u00eb gjer\u00eb detyrash p\u00ebrgjegj\u00ebse, duke ushqyer t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt dhe t\u00eb plagosurit, duke gatuar, pastruar dhe lar\u00eb. Pa trajnim formal mjek\u00ebsor, ato u mb\u00ebshtet\u00ebn n\u00eb mjetet juridike popullore nga plantacionet n\u00eb t\u00eb cilat ishin rritur dhe shtuan njohurit\u00eb e tyre dhe sensin e p\u00ebrbashk\u00ebt bazuar n\u00eb p\u00ebrvojat e tyre t\u00eb reja befasuese.<\/p>\n\n\n\n
Gjat\u00eb Luft\u00ebs Civile dhe p\u00ebr disa vite m\u00eb pas, nevoja p\u00ebr infermier\u00eb profesionist\u00eb t\u00eb aft\u00eb u b\u00eb m\u00eb e dukshme dhe \u00e7oi n\u00eb krijimin e trajnimeve joformale nga disa spitale. Student\u00ebt ran\u00eb dakord q\u00eb t’i ofronin spitalit sh\u00ebrbimet e tyre t\u00eb infermieris\u00eb falas p\u00ebr dy ose tre vjet dhe spitali do t’u ofronte atyre leksione dhe udh\u00ebzime klinike, megjith\u00ebse bashkimi i trajnimit t\u00eb infermier\u00ebve n\u00eb spitale dhe jo n\u00eb shkolla lejonte dhe inkurajonte ndarjen n\u00eb sistemin e kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor. P\u00ebr vite me radh\u00eb, infermier\u00ebve student\u00eb afrikano-amerikan\u00eb iu refuzua pranimi n\u00eb t\u00eb gjitha shkollat e tilla, p\u00ebrve\u00e7 atyre t\u00eb krijuara nga spitalet afrikano-amerikane. Shkollat e para formale t\u00eb infermieris\u00eb n\u00eb Shtetet e Bashkuara u hap\u00ebn n\u00eb vitin 1873 dhe t\u00eb gjitha bazoheshin n\u00eb modelin e Florence Nightingale p\u00ebr edukimin e infermier\u00ebve t\u00eb aft\u00eb. Sot n\u00eb Shtetet e Bashkuara, m\u00eb shum\u00eb se 800 shkolla ofrojn\u00eb diploma n\u00eb kujdesin infermieror p\u00ebr grat\u00eb dhe burrat e t\u00eb gjitha racave.<\/p>\n\n\n\n
Situatat e d\u00ebshp\u00ebruara t\u00eb krijuara nga Lufta Civile nxit\u00ebn shum\u00eb gra, nga veriu dhe jugu, murgesha dhe laike, t\u00eb thyejn\u00eb traditat dhe zakonet shoq\u00ebrore t\u00eb vjetra p\u00ebr t\u00eb ecur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb agresive n\u00eb ball\u00eb t\u00eb luft\u00ebs. Grat\u00eb u p\u00ebrball\u00ebn me vite t\u00eb t\u00ebra idesh t\u00eb paramenduara p\u00ebr forc\u00ebn dhe k\u00ebmb\u00ebnguljen e tyre. Lufta po nxirrte shtyllat e hekurta dhe kontributet e pasionuara t\u00eb shum\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb cil\u00ebt ishin inkurajuar dhe nga t\u00eb cil\u00ebt ishte pritur dhe k\u00ebrkuar q\u00eb t\u00eb jen\u00eb pasiv dhe t\u00eb heshtur.<\/p>\n\n\n\n
Carole Adrienne<\/strong><\/p>\n\n\n\n E p\u00ebrktheu: Greta Avdyli <\/p>\n\n\n\n Tekstin origjinal mund ta gjeni n\u00eb: https:\/\/time.com\/6205016\/civil-war-nursing-women-history\/<\/p>\n","protected":false},"featured_media":4571,"template":"","class_list":["post-4570","lexo-post","type-lexo-post","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n