Regina Twala ishte nj\u00eb shkrimtare dhe aktiviste politike me ndikim n\u00eb vitet e 50ta dhe 60ta. Megjithat\u00eb, kur burrat evropian fituan fam\u00eb nga puna e saj, emri i saj pothuajse u fshi nga kujtesa.<\/p>\n\n\n\n
P\u00ebrgjat\u00eb vitit 2018, n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb k\u00ebrkimore n\u00eb mbret\u00ebrin\u00eb e vog\u00ebl afrikane jugore t\u00eb Eswatinit, b\u00ebra telefonata t\u00eb shumta. Pyetja ime ishte gjithmon\u00eb nj\u00ebjta: A kishte d\u00ebgjuar personi p\u00ebr dik\u00eb t\u00eb quajtur Regina Twala?<\/p>\n\n\n\n
Twala kishte qen\u00eb nj\u00eb shkrimtare, intelektuale dhe aktiviste politike antikoloniale e viteve 1950 dhe 60. Ajo lindi n\u00eb Afrik\u00ebn e Jugut, por pas arrestimit t\u00eb saj n\u00eb vitin 1952 p\u00ebr pjes\u00ebmarrje n\u00eb l\u00ebvizjen e rezistenc\u00ebs jo t\u00eb dhunshme \u201cFushata e Sfidimit\u201d, ajo e shihte vendin gjithnj\u00eb e m\u00eb shtyp\u00ebs. N\u00eb vitin 1952, si shum\u00eb aktivist\u00eb t\u00eb tjer\u00eb me ngjyr\u00eb, ajo zgjodhi t\u00eb kalonte kufirin p\u00ebr n\u00eb Eswatini, p\u00ebr t\u00eb jetuar n\u00eb m\u00ebrgim dhe vdiq atje n\u00eb vitin 1968 n\u00eb mosh\u00ebn 60 vje\u00e7are. Ajo ishte gruaja e dyt\u00eb me ngjyr\u00eb q\u00eb diplomoi nga Universiteti i Witwatersrand n\u00eb Johannesburg dhe n\u00eb vitin 1960 ishte nj\u00eb nga bashk\u00ebthemelueset e Partis\u00eb P\u00ebrparuese t\u00eb Swaziland, partia e par\u00eb politike e Eswatinit,.<\/p>\n\n\n\n
Megjithat\u00eb, askush q\u00eb telefonova nuk kishte d\u00ebgjuar p\u00ebr Twalan. Isha e befasuar. Nga pak q\u00eb dija p\u00ebr t\u00eb, Twala kishte qen\u00eb nj\u00eb figur\u00eb me ndikim. Estawini- ku u rrita dhe u arsimova- \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend i vog\u00ebl sa p\u00ebrmasat e Nju Xhersit. \u00cbsht\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb mbetesh anonim atje.<\/p>\n\n\n\n
Si mund ta kuptoja faktin q\u00eb nj\u00eb grua e r\u00ebnd\u00ebsishme e epok\u00ebs s\u00eb saj mund t\u00eb fshihej praktikisht nga historia dhe kujtesa e njohur? N\u00eb zem\u00ebr te misterit q\u00ebndronte nj\u00eb intelektual tjet\u00ebr- nj\u00eb historian i famsh\u00ebm evropian i quajtur Bengt Sundkler. Si\u00e7 do t\u00eb m\u00ebsoja, fama e Sundkler ekzistonte n\u00eb reciprocitet t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb me paqart\u00ebsin\u00eb e Twalas.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb vitin 1976, Sundkler botoi nj\u00eb lib\u00ebr mbi fen\u00eb n\u00eb Afrik\u00eb, t\u00eb quajtur Zulu Zion. Do t\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb pik\u00eb referimi e famshme p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb interesuarit se si u shpreh krishterimi n\u00eb Afrik\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet besimeve fetare ekzistuese indigjene.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb pamund\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb udh\u00ebtuar n\u00eb Afrik\u00ebn Jugore p\u00ebr shkak t\u00eb detyrimeve t\u00eb tij t\u00eb r\u00ebnda t\u00eb m\u00ebsimdh\u00ebnies n\u00eb Universitetin Uppsala n\u00eb Suedi, Sundkler pun\u00ebsoi Twal\u00ebn si asistente t\u00eb tij k\u00ebrkimore, duke e paguar at\u00eb p\u00ebr t\u00eb hulumtuar kishat afrikane p\u00ebrgjat\u00eb viteve 1950. Arkivat e Uppsula p\u00ebrmbajn\u00eb dhjet\u00ebra faqe materiale k\u00ebrkimore q\u00eb Twala i d\u00ebrgoi Sundkler mbi k\u00ebt\u00eb tem\u00eb. Analizoni k\u00ebt\u00eb paragraf, ku Twala p\u00ebrshkruan se si nj\u00eb grup grash kishtare k\u00ebrcenin me flamuj dhe shkopinj n\u00eb pallatin mbret\u00ebror (Lombamba) t\u00eb mbretit t\u00eb Swaziland, Sobhuza II.<\/p>\n\n\n\n
\u201cNj\u00eb zile ra dhe ky ishte nj\u00eb sinjal q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb gjenin shkopinjt\u00eb e tyre dhe t\u00eb niseshin p\u00ebr n\u00eb Lobamb (pallati i Sobhuzes), m\u00eb pas kur grat\u00eb t\u00eb k\u00ebndonin, kongregacioni filloi t\u00eb marshonte n\u00eb rrath\u00eb. Grat\u00eb me flamuj, gjithmon\u00eb udh\u00ebhiqnin rrug\u00ebn. Kjo parad\u00eb p\u00ebrpara Sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs quhet kuhlehla, i nj\u00ebjti term q\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr luft\u00ebtar\u00ebt ose grupmoshat kur k\u00ebrcejn\u00eb ose b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb shfaqje para familjes mbret\u00ebrore.<\/p>\n\n\n\n
Imagjinoni habin\u00eb time kur zbulova nj\u00eb fragment jasht\u00ebzakonisht t\u00eb ngjash\u00ebm t\u00eb botuar n\u00eb Zulu Zion t\u00eb Sundkler. Sundkler i kaloi k\u00ebto fjal\u00eb si t\u00eb tijat, por ato u hoq\u00ebn pothuajse drejtp\u00ebrdrejt nga materiali q\u00eb Twala i kishte d\u00ebrguar atij 20 vite m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n\n\n\n
\u201cNj\u00eb zile ra, sinjali q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb gjenin \u201cshkopinjt\u00eb e tyre t\u00eb shenjt\u00eb\u201d dhe t\u00eb niseshin p\u00ebr n\u00eb Lobamba. Zonja gardiane mbante flamuj dhe e udh\u00ebhiqi rrug\u00ebn. Grat\u00eb me shkopinj, duke marshuar, ecnin n\u00eb rrath\u00eb, kuhlehta. Ky ishte termi i p\u00ebrdorur p\u00ebr luft\u00ebtar\u00ebt ose grupmoshat ku jepnin nj\u00eb shfaqje vall\u00ebzimi p\u00ebrpara familjes mbret\u00ebrore.<\/p>\n\n\n\n
Pavar\u00ebsisht plagjiatur\u00ebs s\u00eb Sundkler p\u00ebr pun\u00ebn e Twalas, libri i tij mezi p\u00ebrmend at\u00eb (n\u00eb koh\u00ebn kur u botua, Twala kishte nj\u00eb dekad\u00eb q\u00eb kishte vdekur dhe emri i saj ishte harruar nga t\u00eb gjith\u00eb, p\u00ebrve\u00e7 familjes s\u00eb saj). Parath\u00ebnia e Sundkler p\u00ebr Zulu Zion i referohej shkurtimisht \u201ct\u00eb ndjer\u00ebs znj. Twala, e cila vendosi shum\u00eb kontakte t\u00eb cilat nuk mund t\u2019i kisha arritur vet\u00eb\u201d. Por kjo \u00ebsht\u00eb e gjitha.<\/p>\n\n\n\n
Sundkler e reduktoi kontributin e Twalaa n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuese studiuese e cila siguroi kontakte p\u00ebr t\u00eb, n\u00eb vend se ta quante bashk\u00eb-studiuese. Sundkler sigurisht q\u00eb nuk e identifikoi Twalan si autoren e fjal\u00ebve q\u00eb ai po p\u00ebrdorte si t\u00eb tijat.<\/p>\n\n\n\n
Mosnjohja e duhur e ndihm\u00ebsve t\u00eb tij hulumtues ishte di\u00e7ka q\u00eb Sundkler kishte zakon t\u00eb b\u00ebnte, duke p\u00ebrfshir\u00eb k\u00ebtu edhe librin e tij t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm, Profet\u00ebt Bantu n\u00eb Afriken e Jugut (i njohur gjer\u00ebsisht si nj\u00eb tekst themelor n\u00eb historin\u00eb e fes\u00eb n\u00eb Afrik\u00eb pas botimit n\u00eb vitin 1948). Pa dyshim, kjo ishte nj\u00eb praktik\u00eb e zakonshme akademike e k\u00ebsaj periudhe, nj\u00eb epok\u00eb gjat\u00eb s\u00eb cil\u00ebs ndjeshm\u00ebrit\u00eb tona bashk\u00ebkohore n\u00eb lidhje me etik\u00ebn e k\u00ebrkimit shkencor mungonin n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, t\u00eb pakt\u00ebn nj\u00eb studiues afrikano-jugor i viteve 1950 kishte kritikuar Sundkler p\u00ebr d\u00ebshtimin p\u00ebr t\u00eb pranuar pun\u00ebn e b\u00ebr\u00eb p\u00ebr t\u00eb nga studiuesit me ngjyr\u00eb. P\u00ebrvet\u00ebsimi i pun\u00ebs se t\u00eb tjer\u00ebve ishte nj\u00eb pik\u00eb p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn Sundkler duhej t\u00eb kishte qen\u00eb i ndjesh\u00ebm. Ai madje shkruan n\u00eb Zulu Zion p\u00ebr \u201cparashikimin e tij t\u00eb studimit q\u00eb do t\u00eb b\u00ebhet nga nj\u00eb studiues afrikan q\u00eb jeton shum\u00eb m\u00eb af\u00ebr ankthit dhe g\u00ebzimit t\u00eb l\u00ebvizjes sesa mund t\u00eb ishte ndonj\u00ebher\u00eb\u201d. Me sa duket, nuk i kishte shkuar n\u00eb mendje q\u00eb nj\u00eb studiuese afrikane tashm\u00eb kishte kryer nj\u00eb studim, pik\u00ebrisht para tij – dhe ajo ishte Regina Twala. P\u00ebr Sundkler, studiuesit ishin t\u00eb lexuesh\u00ebm vet\u00ebm n\u00ebse ishin t\u00eb bardh\u00eb dhe me pozit\u00eb t\u00eb barabart\u00eb shoq\u00ebrore.<\/p>\n\n\n\n
Megjithat\u00eb, Sunkler nuk ishte e vetmja penges\u00eb q\u00eb Regina Twala do t\u00eb p\u00ebrballej n\u00eb p\u00ebrpjekjet e saj si shkrimtare. Jeta shum\u00eb e shkurt\u00ebr e Twal\u00ebs ishte nj\u00eb kronik\u00eb e p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr t\u00eb mbrojtur reputacionin e saj dhe p\u00ebr t\u00eb siguruar trash\u00ebgimin\u00eb e saj. Romani i saj i par\u00eb, Kufa, i shkruar n\u00eb vitin 1939, u refuzua nga shtypi i t\u00eb bardh\u00ebve n\u00eb Afrik\u00ebn e Jugut dhe mbetet i pabotuar, puna e saj e fundit magnum \u2013 nj\u00eb etnografi mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebse krijuese mbi gjinin\u00eb n\u00eb Eswatini t\u00eb viteve 1960- u refuzua nga shtypi i universitar n\u00eb SHBA.<\/p>\n\n\n\n
Vet\u00ebm n\u00eb vitin 2018, 50 vjet pas vdekjes s\u00eb Twalas, zbulova shkrimet e saj t\u00eb pabotuara n\u00eb arkivat e akademik\u00ebve evropian\u00eb dhe t\u00eb Amerik\u00ebs s\u00eb Veriut p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt ajo kishte b\u00ebr\u00eb<\/p>\n\n\n\n
hulumtime me pages\u00eb (duke p\u00ebrfshir\u00eb, por pa u kufizuar p\u00ebr Sundkler). E harruar prej koh\u00ebsh, trash\u00ebgimia e Twalas jetoi vet\u00ebm p\u00ebrmes reputacionit te homolog\u00ebve t\u00eb saj m\u00eb t\u00eb famsh\u00ebm.<\/p>\n\n\n\n
N\u00eb kontekstin e sundimit kolonial n\u00eb Afrik\u00ebn Jugore, redaktor\u00ebt dhe botuesit, rojtar\u00ebt e institucionit t\u00eb t\u00eb bardh\u00ebve intelektualo-letrar kishin pak koh\u00eb p\u00ebr nj\u00eb shkrimtare t\u00eb panjohur -grua me ngjyr\u00eb. Suksesi n\u00eb publikim kishte t\u00eb b\u00ebnte me lidhjet, k\u00eb njihje, kush t\u00eb njihte dhe n\u00ebse konsideroheshe si an\u00ebtar i klubit.<\/p>\n\n\n\n
Ne e mendojm\u00eb dijen si qarkulluese n\u00eb nj\u00eb mbret\u00ebri t\u00eb shk\u00ebputur nga biznesi i rr\u00ebmujsh\u00ebm i jet\u00ebs s\u00eb p\u00ebrditshme. N\u00eb fakt, realitetet e zakonshme t\u00eb rac\u00ebs dhe gjinis\u00eb formojn\u00eb at\u00eb q\u00eb llogaritet \u201cdije\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Disa studiues – zakonisht t\u00eb bardh\u00eb, zakonisht burra, shpesh t\u00eb lidhur me universitete dhe institucione prestigjioze – lejohen t\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb kanunet tona shkencore. \u00cbsht\u00eb puna e tyre q\u00eb aq shpesh gjen rrug\u00ebn e saj n\u00eb faqet e revistave dhe librave t\u00eb njohur t\u00eb botuar nga shtypi i universiteteve t\u00eb njohura.<\/p>\n\n\n\n
Historia e Twalas na kujton njer\u00ebzit e harruar, kontributet e papranuara t\u00eb t\u00eb cil\u00ebve shpesh q\u00ebndrojn\u00eb prapa k\u00ebtyre studiuesve t\u00eb vler\u00ebsuar publikisht. Historia e saj tregon sekretin e err\u00ebt se si shpesh librat nuk shkruhen nga ata, emrat e t\u00eb cil\u00ebve mban kopertina. Fama e Sundkler ishte shuarja e Twalas. Misteri se si Twala- nj\u00eb grua brilante e koh\u00ebs s\u00eb saj u harrua, q\u00ebndron n\u00eb vler\u00ebsimin publik q\u00eb mori Sundkler p\u00ebr fjal\u00ebt q\u00eb ai nuk i shkroi.<\/p>\n\n\n\n
Joel Cabrita<\/strong><\/p>\n\n\n\n E p\u00ebrktheu: Nora Suhodolli<\/p>\n\n\n\n Tekstin origjinal mund ta gjeni n\u00eb: https:\/\/www.theguardian.com\/global-development\/2023\/jan\/30\/regina-twala-africa-woman-forgotten-story-reveals-truth-about-written-histories<\/p>\n","protected":false},"featured_media":5155,"template":"","class_list":["post-5154","lexo-post","type-lexo-post","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n