A \u00ebsht\u00eb telefoni juaj \u201cseksist\u201d?<\/p>\n\n\n\n
Rritja e p\u00ebrdorimit t\u00eb teknologjis\u00eb s\u00eb asistent\u00ebve me z\u00eb dhe pabarazit\u00eb gjinore t\u00eb pranishme prej koh\u00ebsh n\u00eb industrin\u00eb e teknologjis\u00eb, ka vendosur n\u00ebn observim asistent\u00ebt si Siri, Alexa dhe Cortana p\u00ebr shkak t\u00eb pretendimeve se promovojn\u00eb stereotipe gjinore dhe inkurajojn\u00eb p\u00ebrdoruesit t’i trajtojn\u00eb grat\u00eb si subjekte t\u00eb n\u00ebnshtruara. Por a promovon kjo teknologji paragjykime gjinore apo thjesht i pasqyron ato?<\/p>\n\n\n\n
Kritikat ndaj asistent\u00ebve me z\u00eb t\u00eb ndar\u00eb sipas gjinis\u00eb u ngrit\u00ebn paralelisht me lansimet shum\u00eb t\u00eb publicizuara t\u00eb z\u00ebrave t\u00eb pronarit, kryesisht gra, q\u00eb shoq\u00ebrojn\u00eb telefonat inteligjent\u00eb dhe teknologji t\u00eb tjera. K\u00ebto kritika jan\u00eb rritur ende m\u00eb shum\u00eb me rritjen e numrit t\u00eb p\u00ebrdoruesve t\u00eb asistent\u00ebve me z\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt parashikohet se do t\u00eb p\u00ebrdoren nga 8.4 miliard njer\u00ebz n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn deri n\u00eb fund t\u00eb vitit 2024.<\/p>\n\n\n\n
Pse kund\u00ebrshtimet? \u201cMakinerit\u00eb e bindura dhe t\u00eb gatshme p\u00ebr t\u00eb ndihmuar q\u00eb pretendojn\u00eb t\u00eb jen\u00eb gra po hyjn\u00eb n\u00eb sht\u00ebpit\u00eb, makinat dhe zyrat tona\u201d, tha Saniye G\u00fclser Corat, drejtoresh\u00eb e barazis\u00eb gjinore n\u00eb UNESCO, n\u00eb nj\u00eb deklarat\u00eb q\u00eb shoq\u00ebronte nj\u00eb raport t\u00eb UNESCO-s t\u00eb vitit 2019 mbi asistent\u00ebt e z\u00ebrit dhe gjinis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n
\u201cN\u00ebnshtrimi i tyre i ngurt\u00eb ndikon n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si njer\u00ebzit flasin me z\u00ebrat e grave dhe modelon m\u00ebnyr\u00ebn se si grat\u00eb u p\u00ebrgjigjen k\u00ebrkesave dhe se si ato e shprehin veten\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Agjencia e OKB-s\u00eb raportoi se \u201cme p\u00ebrjashtime t\u00eb rralla\u201d, asistent\u00ebt me z\u00eb jan\u00eb q\u00ebllimisht femra, nj\u00eb zgjedhje q\u00eb kompanit\u00eb e teknologjis\u00eb thon\u00eb se \u00ebsht\u00eb e motivuar nga nj\u00eb treg q\u00eb beson dhe preferon z\u00ebrat fem\u00ebror.<\/p>\n\n\n\n
Vendime t\u00eb shpejta<\/strong><\/p>\n\n\n\n “Z\u00ebri \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i nd\u00ebrlikuar dhe shum\u00eb dimensional”, thot\u00eb Naim Zirau, i cili ishte bashk\u00ebautor i nj\u00eb studimi t\u00eb vitit 2021 mbi asistent\u00ebt e z\u00ebrit, gjinin\u00eb dhe tonin e z\u00ebrit nd\u00ebrsa punonte si studiues n\u00eb Universitetin e St. Gallen n\u00eb Zvic\u00ebr. Faktor\u00eb t\u00eb till\u00eb si mosha, gjinia e d\u00ebgjuesit, demografia dhe kuptimi i tyre p\u00ebr detyr\u00ebn e asistentit me z\u00eb duket se luajn\u00eb nj\u00eb rol n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si ne reagojm\u00eb ndaj nj\u00eb z\u00ebri t\u00eb ndar\u00eb sipas gjinive.<\/p>\n\n\n\n Ekipi i Zirau zhvilloi nj\u00eb nd\u00ebrfaqe me z\u00eb (voice interface) dhe u dha nj\u00eb detyr\u00eb subjekteve q\u00eb t\u00eb rezervonin nj\u00eb fluturim ose t\u00eb b\u00ebnin nj\u00eb anket\u00eb financiare me ndihm\u00ebn e z\u00ebrave me tone t\u00eb ndryshme, t\u00eb cilat jan\u00eb t\u00eb lidhura shpesh me seksin dhe gjinin\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb hormoneve q\u00eb i b\u00ebjn\u00eb z\u00ebrat e meshkujve t\u00eb jen\u00eb zakonisht m\u00eb t\u00eb ul\u00ebta se z\u00ebrat e femrave. Ata zbuluan se d\u00ebgjuesit merrnin vendime t\u00eb menj\u00ebhershme p\u00ebr gjinin\u00eb e nj\u00eb asistenti virtual kur d\u00ebgjonin secilin z\u00eb dhe se vet\u00ebm d\u00ebgjimi i nj\u00eb z\u00ebri q\u00eb ata lidhnin me nj\u00eb gjini t\u00eb caktuar i b\u00ebri ata t\u00eb b\u00ebnin supozime stereotipike dhe t\u00eb ndara sipas gjinive p\u00ebr asistentin e kompjuterizuar n\u00eb fjal\u00eb.<\/p>\n\n\n\n P\u00ebrdoruesit ishin m\u00eb t\u00eb prirur t\u00eb atribuonin stereotipe si \u201ct\u00eb ndjesh\u00ebm\u201d dhe \u201cempatik\u201d ndaj z\u00ebrave t\u00eb koduar si gra, nd\u00ebrsa z\u00ebrat e koduar si burra ting\u00ebllonin \u201cdominues\u201d. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, pjes\u00ebmarr\u00ebsit i caktuan vazhdimisht nj\u00eb gjini p\u00ebr nj\u00eb z\u00eb q\u00eb nuk kishte gjini t\u00eb caktuar, edhe kur iu dha opsioni t\u00eb thonin se ishin t\u00eb pavendosur. “Njer\u00ebzit kan\u00eb nj\u00eb perceptim shum\u00eb dualist t\u00eb gjinis\u00eb”, thot\u00eb Zirau.<\/p>\n\n\n\n Disa studiues thon\u00eb se mund t\u00eb vendosim p\u00ebr gjinin\u00eb e nj\u00eb fol\u00ebsi n\u00eb vet\u00ebm pes\u00eb sekonda, por shpeshher\u00eb i kund\u00ebrvihemi vetes n\u00eb preferencat tona. P\u00ebr shembull, nj\u00eb anket\u00eb e vitit 2020, zbuloi se megjith\u00ebse shumica e burrave dhe grave than\u00eb se d\u00ebshironin t\u00eb d\u00ebgjonin nj\u00eb z\u00eb gruaje n\u00eb altoparlantin e tyre inteligjent, akcentet lokale luanin nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb p\u00ebrcaktimin e besueshm\u00ebris\u00eb s\u00eb nj\u00eb fol\u00ebsi, pa marr\u00eb parasysh gjinin\u00eb. Dhe hulumtime t\u00eb tjera tregojn\u00eb se besimi i njer\u00ebzve ndaj z\u00ebrave t\u00eb ndrysh\u00ebm sipas gjinive ndryshon n\u00eb kontekste t\u00eb ndryshme sociale.<\/p>\n\n\n\n Efekti “Grat\u00eb jan\u00eb t\u00eb mrekullueshme”<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pse \u00ebsht\u00eb kaq t\u00ebrheq\u00ebse t\u00eb kodosh nj\u00eb z\u00eb kompjuterik si mashkull ose fem\u00ebr? Chris Mayhorn, kreu i departamentit t\u00eb psikologjis\u00eb n\u00eb Universitetin e Shtetit t\u00eb Karolin\u00ebs s\u00eb Veriut, thot\u00eb se normat sociale jan\u00eb fajtor\u00eb. \u201cKur njer\u00ebzit d\u00ebgjojn\u00eb nj\u00eb z\u00eb, ata p\u00ebrfundojn\u00eb pothuajse automatikisht duke p\u00ebrdorur normat sociale\u201d, shpjegon ai, duke p\u00ebrfshir\u00eb binarin gjinor.<\/p>\n\n\n\n Mayhorn ishte bashk\u00ebautor i nj\u00eb studimi t\u00eb fundit q\u00eb shqyrtoi ndikimin e gjinis\u00eb n\u00eb perceptimet e pjes\u00ebmarr\u00ebsve p\u00ebr asistent\u00ebt e z\u00ebrit. N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, pjes\u00ebmarr\u00ebsit i besuan m\u00eb shum\u00eb nj\u00eb z\u00ebri fem\u00ebror p\u00ebr k\u00ebshilla mjek\u00ebsore dhe perceptuan z\u00ebrat e grave si \u201cm\u00eb dashamir\u00ebs\u201d sesa z\u00ebrat e burrave, nj\u00eb paragjykim social i zakonsh\u00ebm, i cili ndonj\u00ebher\u00eb quhet efekti \u201cgrat\u00eb jan\u00eb t\u00eb mrekullueshme\u201d.<\/p>\n\n\n\n Nuk \u00ebsht\u00eb se njer\u00ebzit supozojn\u00eb se kompjuter\u00ebt ose asistent\u00ebt me z\u00eb jan\u00eb njer\u00ebz t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb me gjini, thot\u00eb Mayhorn. P\u00ebrkundrazi, \u00ebsht\u00eb d\u00ebshmi se si njer\u00ebzit n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pavet\u00ebdijshme sjellin paragjykimet e tyre kulturore n\u00eb tryez\u00eb, duke i trajtuar kompjuter\u00ebt si qenie sociale dhe duke i par\u00eb ata p\u00ebrmes nj\u00eb lente t\u00eb ndar\u00eb sipas gjinive.<\/p>\n\n\n\n Marketingu dhe nd\u00ebrfaqet (interfaces) e p\u00ebrdoruesve t\u00eb kompanive t\u00eb teknologjis\u00eb kan\u00eb pasur t\u00eb nj\u00ebjtat efekte, pasi shumica e asistent\u00ebve me z\u00eb t\u00eb njohur u dhan\u00eb emra fem\u00ebror dhe kishin z\u00ebra t\u00eb bazuar n\u00eb regjistrime t\u00eb aktoreve gra. Shum\u00eb kompani teknologjike kan\u00eb hequr p\u00ebrshkrime si “grua” dhe “burr\u00eb” nga opsionet e tyre t\u00eb z\u00ebrit, edhe pse fillimisht shumica e k\u00ebtyre asistent\u00ebve t\u00eb z\u00ebrit u identifikuan si gra brenda sistemeve operative dhe madje u programuan t\u2019i p\u00ebrgjigjeshin ngacmimeve gjinore me komente flirtuese.<\/p>\n\n\n\n “P\u00ebr objektivat tona, nd\u00ebrtimi i nj\u00eb asistenti t\u00eb dobish\u00ebm, mb\u00ebshtet\u00ebs dhe t\u00eb besuesh\u00ebm, nj\u00eb z\u00eb fem\u00ebror ishte zgjidhja m\u00eb e fort\u00eb”, tha nj\u00eb z\u00ebdh\u00ebn\u00ebse e Microsoft p\u00ebr Wall Street Journal n\u00eb 2017. Kompanit\u00eb e tjera kan\u00eb qen\u00eb m\u00eb t\u00eb pakapshme p\u00ebr arsyet e tyre p\u00ebr t\u00eb zgjedhur z\u00ebrat e koduar nga grat\u00eb p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb gj\u00ebra t\u00eb tilla si planifikimi, trajtimi i korrespondenc\u00ebs dhe d\u00ebrgimi i p\u00ebrkujtuesve, t\u00eb gjitha detyrat q\u00eb jan\u00eb koduar n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe si femra n\u00eb sht\u00ebpi dhe n\u00eb vendin e pun\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n “N\u00eb fund, ajo q\u00eb njer\u00ebzit k\u00ebrkojn\u00eb \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb rrit angazhimin”, shpjegon Zirau.<\/p>\n\n\n\n Nj\u00eb e ardhme pa gjini?<\/strong><\/p>\n\n\n\n A mund t\u00eb mbaj\u00eb e ardhmja m\u00eb pak z\u00ebra t\u00eb koduar nga grat\u00eb dhe m\u00eb shum\u00eb z\u00ebra neutral ndaj gjinis\u00eb? Ndoshta. Megjith\u00ebse shumica e sistemeve t\u00eb asistent\u00ebve me z\u00eb tani ofrojn\u00eb z\u00ebra me tinguj mashkullor dhe fem\u00ebror, z\u00ebrat pa gjini jan\u00eb ende t\u00eb pap\u00ebrdorura. Nj\u00eb gj\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb \u00ebsht\u00eb Apple, e cila tani i etiketon z\u00ebrat n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb gjenerike n\u00eb vend t\u00eb gjinis\u00eb dhe q\u00eb ofron nj\u00eb z\u00eb Siri neutral ndaj gjinis\u00eb t\u00eb regjistruar nga nj\u00eb an\u00ebtar i komunitetit LGBTQ+. Megjithat\u00eb, ky z\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb zgjedhja e vet telefonit, dhe hulumtimi psikologjik mbi m\u00ebnyr\u00ebn se si p\u00ebrdoruesit reagojn\u00eb dhe nd\u00ebrveprojn\u00eb me z\u00ebrat pa gjini \u00ebsht\u00eb ende e paqart\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb \u00ebsht\u00eb se asistent\u00ebt inteligjent\u00eb t\u00eb z\u00ebrit, t\u00eb konsideruar t\u00eb rinj vet\u00ebm nj\u00eb dekad\u00eb m\u00eb par\u00eb, jan\u00eb m\u00eb t\u00eb popullarizuar se kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb. N\u00eb vitin 2022, 142 milion\u00eb p\u00ebrdorues t\u00eb parashikuar kishin asistent\u00eb me z\u00eb dhe ky num\u00ebr parashikohet t\u00eb rritet n\u00eb 157.1 milion\u00eb p\u00ebrdorues, gati gjysma e popullsis\u00eb s\u00eb SHBA-s\u00eb, deri n\u00eb vitin 2026. Pandemia e Covid-19 dhe p\u00ebrdorimi gjithnj\u00eb n\u00eb rritje i telefonave inteligjent\u00eb shpjegojn\u00eb rritjen marramend\u00ebse t\u00eb p\u00ebrdorimit t\u00eb asistent\u00ebve me z\u00eb. Mayhorn thot\u00eb se hulumtimi i ekipit t\u00eb tij tregon se t\u00eb moshuarit jan\u00eb gjithashtu m\u00eb t\u00eb angazhuar se kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb me asistent\u00ebt me z\u00eb. “Shum\u00eb prej tyre kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb me ndihm\u00ebn me z\u00eb sesa t\u00eb rinjt\u00eb n\u00eb kolegj”, thot\u00eb ai. “Kjo m\u00eb tregon se ne kemi filluar t\u00eb shohim dep\u00ebrtimin e teknologjis\u00eb n\u00eb familje dhe se njer\u00ebzit kan\u00eb filluar t\u00eb kuptojn\u00eb vler\u00ebn e saj”.<\/p>\n\n\n\n Duke pasur parasysh p\u00ebrhapjen e dukshme t\u00eb teknologjis\u00eb, m\u00eb shum\u00eb se gjysma e t\u00eb gjith\u00eb amerikan\u00ebve pritet t\u00eb p\u00ebrdorin nj\u00eb asistent me z\u00eb deri n\u00eb vitin 2026, \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb t\u00eb harrohet se asistent\u00ebt me z\u00eb jan\u00eb ende relativisht t\u00eb rinj, me lansimin e par\u00eb n\u00eb shkall\u00eb t\u00eb gjer\u00eb q\u00eb ka ndodhur vet\u00ebm 13 vjet m\u00eb par\u00eb. Kjo do t\u00eb thot\u00eb se ende ka koh\u00eb q\u00eb kompanit\u00eb dhe publiku t\u00eb p\u00ebrballen me pasojat e mundshme t\u00eb stereotipeve gjinore dhe ndihm\u00ebs me z\u00eb. Rritja e diversitetit gjinor brenda hap\u00ebsir\u00ebs teknologjike mund t\u00eb ndihmoj\u00eb gjithashtu. Por vet\u00ebm koha do t\u00eb tregoj\u00eb n\u00ebse pritshm\u00ebrit\u00eb e vendosura nga Siri, Alexa dhe homologet e tyre t\u00eb koduara si gra, t\u00eb ushqyera nga nj\u00eb shoq\u00ebri q\u00eb duket se nuk mund t\u00eb heq\u00eb dor\u00eb nga binarizmi gjinor, mund t\u00eb tronditen ndonj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n\n\n\n