Readings

Marksi dhe Feminizmi

Abstrakt
Ky punim fokusohet në aspektet gjinore dhe të feminizmit në teorinë e Marksit. Metodologjia marksiste na ka pajisur me mjetet dhe kategoritë që na mundësojnë të mendojmë së bashku gjininë dhe klasën, feminizmin e të mendojmë kundër kapitalizmit. Megjithatë, kontributi i Marksit në këtë drejtim është indirekt, pasi ai nuk zhvilloi kurrë një teori të mirëfilltë të gjinisë. Është thelbësore që në analizën kritike të kapitalizmit dhe të ndarjes së punës të përfshihet roli i punës riprodhuese, i punës së skllevërve, i punës së emigrantëve, i punës në Jugun Global dhe i të papunëve. Puna riprodhuese përbën aktivitetin më të madh në këtë planet dhe është një nga bazat kryesore të ndarjeve brenda vetë klasës punëtore.

Një Marks “i ri” u zbulua në vitet ’70 nga feministet, të cilat iu kthyen veprës së tij në kërkim të një teorie që do të mund të shpjegonte rrënjët e shtypjes së grave nga perspektiva klasore. Kjo rezultoi me një revolucion teorik që transformoi si marksizmin, ashtu edhe feminizmin. Ajo që u ripërkufizua përmes ndërgjegjësimit për rolin qenësor të punës së papaguar të grave në shtëpi në prodhimin e fuqisë punëtore, nuk ishte vetëm puna e shtëpisë, por vetë natyra e kapitalizmit dhe lufta kundër tij. Kjo nënkuptonte “përmbysjen” e Marksit, për ta bërë veprën e tij të dobishme për feminizmin.

Hyrje

Marksizmi dhe feminizmi janë dy nga lëvizjet radikale më të rëndësishme të kohës sonë. Kuptimi i marrëdhënies së tyre është thelbësor për mundësinë e tejkalimit të ndarjeve që kapitalizmi ka krijuar brenda proletariatit global, si dhe për sa i përket strategjive dhe luftërave që na duhen për të ndërtuar një shoqëri më të drejtë.

Do të përpiqem të vlerësoj se cili është kuptimi dhe rëndësia e veprës së Marksit për teorinë feministe bashkëkohore dhe për lëvizjet feministe, dhe njëkohësisht, cilat janë kufizimet kryesore të saj dhe në cilat drejtime kemi nevojë të shkojmë përtej Marksit.

Argumenti im këtu është se Marksi ka dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e një perspektive feministe dhe se, në të njëjtën kohë, feministet kanë dëshmuar kufijtë e analizës së tij, në atë masë sa ajo zhvillohet nga këndvështrimi i një sektori të caktuar të punëtorëve – punëtorëve industrialë me pagë, punëtorit burrë – në emër të të cilit u formua Internacionalja e Parë, ndërkohë që margjinalizon përvojën e përbotshme të punëtorëve pa paga, puna e të cilëve e ushqeu akumulimin kapitalist, vetëm se ndodheshin jashtë marrëdhënieve kontraktuale. Në këtë mënyrë, ajo na jep një kuptim të pjesshëm të marrëdhënieve kapitaliste.

Prania dhe mungesa e marrëdhënieve gjinore në veprën e Marksit

Kontributi i Marksit për feminizmin ka qenë indirekt. Atë e gjejmë në metodologjinë e tij, në konceptimin materialist të historisë dhe në analizën e tij të shfrytëzimit kapitalist të punës. Për feministet, si unë, që janë të bindura se shtypja gjinore nuk mund të eliminohet pa e ndryshuar shoqërinë nga poshtë-lart, metodologjia e tij na ka ofruar mjetet dhe kategoritë që na mundësojnë të mendojmë së bashku gjininë dhe klasën, feminizmin dhe kundër kapitalizmit.

Megjithatë, kontributi i tij është indirekt, sepse Marksi kurrë nuk zhvilloi një teori të mirëfilltë të gjinisë. Që nga shkrimet e tij më të hershme, në veprën e tij gjejmë shumë pohime që tregojnë një kuptim të rëndësisë së marrëdhënieve gjinore dhe që denoncojnë shtypjen e grave në shoqërinë kapitaliste, veçanërisht në familjet borgjeze.

Në Dorëshkrimet Ekonomiko-Filozofike të vitit 1844, duke iu referuar Fourier-it, Marksi argumentonte se marrëdhënia burrë-grua është njësi matëse për përparimin shoqëror, pasi ajo na tregon në çfarë mase dhe sa shumë “sjellja natyrore e njeriut është bërë njerëzore”. Në librin “Ideologjia Gjermane”, ai flet për “skllavërinë e fshehur brenda familjes”, pasi babai përvetëson punën e grave dhe të fëmijëve. Në përkthimin e tij të esesë së Jacques Peuchet “Mbi Vetëvrasjen”, Marksi tregoi pasojat shkatërruese të moralit borgjez në jetën e grave, të cilat shpesh i çonin ato drejt vetëvrasjes. Në “Manifestin Komunist”, ai përqesh familjen borgjeze si të ndërtuar mbi tradhtinë bashkëshortore dhe që i trajton gratë si pronë private. Në të gjitha këto shkrime, shënjestra është prona private – fakti se klasa kapitaliste i sheh dhe i trajton gratë si pronë dhe i përdor ato për transmetimin e pronës private. Në vëllimin e parë të librit “Kapitali”, Marksi analizon shfrytëzimin kapitalist të punës së grave, por fokusi i tij është kryesisht tek gratë si punëtore në fabrika.

Pak autorë politikë e kanë përshkruar aq fuqishëm dhe me intensitet brutalitetin e punës kapitaliste jashtë skllavërisë ashtu si Marksi, në përshkrimin që ai i bën shfrytëzimit të punës së grave dhe të fëmijëve në sistemin e fabrikave. Por, pavarësisht elokuencës së tij, rrëfimi i Marksit është më shumë përshkrues sesa analitik dhe dallohet për mungesën e një diskutimi mbi çështjet gjinore që ai vetë i ngre.

Për shembull, neve nuk na është treguar se si punësimi i grave dhe i fëmijëve në fabrika ka ndikuar në luftën e punëtorëve, çfarë debatesh ka nxitur brenda vetë organizatave të punëtoreve apo si ka ndikuar në marrëdhëniet e grave me burrat, përveç disa komenteve moralizuese sipas të cilave puna në fabrikë nxiste sjellje të shthurura, degradonte ‘karakterin moral’ të grave dhe i largonte ato nga detyrat e tyre amësore. Gratë nuk portretizohen asnjëherë si subjekte të luftës, si të afta për të luftuar në emër të vetes së tyre. Kryesisht ato shfaqen si viktima, ndonëse bashkëkohësit e tyre kishin vërejtur pavarësinë e tyre, sjelljen e tyre të vrullshme dhe aftësinë për të mbrojtur interesat e tyre kundër përpjekjeve të pronarëve të fabrikave për t’i reformuar.

Trajtimi që Marksi i bën punës së grave në sistemin e fabrikave është i formësuar nga bindja se kapitalizmi, dhe veçanërisht industritë e gjera, krijojnë bazën materiale për një tip më të lartë familjeje dhe shoqërie, si dhe për marrëdhënie më të barabarta ndërmjet grave dhe burrave.

Në vëllimin e parë të “Kapitali”-t, ai argumenton se industria moderne krijon një tip të ri të qenies njerëzore, të lirë nga varësia personale dhe jo të fiksuar në një lloj të veçantë aftësie, prandaj  janë të aftë për t’u angazhuar në një gamë të gjerë veprimtarish dhe për zhvillim të vazhdueshëm të kapaciteteve njerëzore. Puna industriale, për Marksin, është një formë më e lartë e punës, pasi tejkalon çdo specializim (gjithmonë mpirës sipas Marksit), duke u dhënë punëtorëve atë që Alfred Marshall më vonë do ta quante një “aftësi të përgjithshme” për të punuar.

Kështu, ndonëse i dënonte kushtet barbare të punës në fabrika, Marksi e shihte punësimin e grave në punën industriale si faktor pozitiv. Ai i çlironte ato nga kontrolli patriarkal i babait në ekonominë shtëpiake, krijonte marrëdhënie më të barabarta duke i bërë gratë të bashkëpunonin me burrat dhe i ekspozonte ato ndaj një forme më të lartë të punës, e cila eliminonte të gjitha dallimet shoqërore dhe biologjike.

Këto vëzhgime i bëj duke u mbështetur në pohimet e Marksit në Vëllimin I. Ashtu si edhe në shkrimet e tij më të hershme, çështjet gjinore zënë vend krejt margjinal te “Kapitali”. Në një tekst prej tre vëllimesh me mijëra faqe, vetëm në rreth njëqind prej tyre gjejmë ndonjë referencë për familjen, seksualitetin, punën e shtëpisë dhe përgjithësisht vetëm si vërejtje kalimtare.

Referencat për gjinisë mungojnë pikërisht aty ku priten më së shumti, si në kapitujt mbi ndarjen shoqërore të punës apo në atë mbi pagat. Në të gjithë Vëllimin I të “Kapitalit”, gjenden vetëm dy referenca për punët e shtëpisë dhe ato vetëm në fusnota. Madje, edhe në analizën e tij mbi riprodhimin e fuqisë punëtore, në kapitullin e titulluar “Riprodhimi i Thjeshtë”, nuk përmendet fare puna e grave.

Një kuptim i pjesshëm i riprodhimit

Marksi e pranon se aftësia punëtore, respektivisht aftësia jonë për të punuar, nuk është e dhënë njëherë e përgjithmonë. Duke u konsumuar çdo ditë në procesin e punës, ajo duhet të (ri)prodhohet vazhdimisht, dhe ky (ri)prodhim është po aq thelbësor për vlerësimin e kapitalit sa edhe “pastrimi i makinerive”, sepse bëhet fjalë për prodhimin e mjetit më të çmuar të prodhimit për kapitalizmin: vetë punëtorin.

Megjithatë, ai e vendos realizimin e saj vetëm brenda qarkut të prodhimit të mallrave. Punëtorët, sipas supozimit të Marksit, përdorin pagat e tyre për të blerë domosdoshmëritë e jetës dhe, duke i konsumuar ato, riprodhojnë veten. Me fjalë të tjera, prodhimi i fuqisë punëtore, pra prodhimi i vetë punëtorit, realizohet përmes konsumimit të mallrave të prodhuara nga punëtorët me pagë.

Kështu sipas tij, “vlera e fuqisë punëtore është vlera e mjeteve të jetesës të domosdoshme për mirëmbajtjen e zotëruesit të saj”, dhe ajo përcaktohet nga koha e punës e nevojshme për prodhimin e mallrave që punëtorët konsumojnë.

Në asnjë moment te “Kapitali” Marksi nuk e pranon se riprodhimi i forcës punëtore përfshin punën e papaguar të grave në shtëpi – përgatitjen e ushqimit, larjen e rrobave, rritjen e fëmijëve, marrëdhëniet seksuale. Përkundrazi, ai këmbëngul ta paraqesë punëtorin me pagë si një qenie që riprodhohet vetvetiu.

Edhe kur merr në konsideratë nevojat që punëtorët duhet t’i plotësojnë, ai i paraqet ata si blerës të vetë-mjaftueshëm të mallrave, duke renditur ndër domosdoshmëritë e jetës ushqimin, strehimin dhe veshjen, por në mënyrë të çuditshme duke e anashkaluar seksin, pavarësisht nëse marrëdhënia seksuale ndodh në kuadër të familjes apo përmes pagesës. Kjo sugjeron një jetë të pastër të punëtorit burrë, ndërkohë që vetëm gratë paraqiten si moralisht të njollosura nga puna industriale. Si rrjedhojë, punëtorja e seksit mohohet si punëtore dhe reduktohet në një shembull të degradimit të grave, duke u paraqitur si pjesë e shtresës më të ulët të popullsisë tepricë, e lumpenproletariatit, të cilin në shkrimin “The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte” ai e kishte përshkruar si “mbeturinat e të gjitha klasave”.

Edhe kur i referohet riprodhimit të fuqisë punëtore brez pas brezi, Marksi nuk përmend fare kontributin e grave në këtë proces dhe e përjashton mundësinë e çdo vendimmarrjeje autonome të tyre lidhur me riprodhimin, duke iu referuar atij si shtimi natyror i popullsisë. Ai shton se “kapitalisti mund t’ia lërë këtë pa frikë instinkteve të punëtorëve për vetëruajtje dhe shumim”, duke sugjeruar kështu se riprodhimi është një dukuri thjesht natyrore. Kjo bie në kundërshtim me komentin e mëparshëm se neglizhimi i detyrave amësore nga gratë punëtore në fabrika praktikisht barazohej me infanticid (vrasje të fëmijëve të porsalindur).

Marksi gjithashtu nënkupton se kapitalizmi nuk varet nga aftësia riprodhuese e grave për vetë-zgjerimin e tij, duke pasur parasysh krijimin e vazhdueshëm të një “popullsie tepricë” përmes revolucioneve teknologjike. Në realitet, kapitali dhe shteti kanë qenë aq të preokupuar me lëvizjet e popullsisë, sa që shfaqja e kapitalizmit u shoqërua me një zgjerim të ndalimeve ndaj të gjitha formave të kontrollit të lindjeve – ndalime që, në shumë raste, vazhdojnë edhe sot – si dhe me një ashpërsim të ndëshkimeve ndaj grave që ndërhynin në procesin e riprodhimit.

Marksi gjithashtu injoroi faktin se mallrat më të rëndësishme për riprodhimin e fuqisë punëtore në Evropë – ato që ushqyen Revolucionin Industrial si sheqeri, çaji, duhani, rumi dhe pambuku –  prodhoheshin nga puna e skllevërve. Po ashtu, ai nuk mori parasysh se të paktën që nga fundi i shekullit XVII ishte krijuar një ndarje ndërkombëtare e punës, një lloj linje ndërkombëtare, e cila uli koston e prodhimit të fuqisë punëtore industriale duke lidhur punëtorët me pagë dhe punëtorët e skllavëruar, në mënyra që paralajmërojnë përdorimin e sotëm të punës së emigrantëve, në funksion të uljes së kostos së prodhimit të fuqisë punëtore industriale. Sistemi i plantacioneve ishte moment kyç në formimin e ndarjes ndërkombëtare të punës, e cila e integroi punën e skllevërve në (ri)prodhimin e fuqisë punëtore industriale evropiane, duke i mbajtur njëkohësisht punëtorët e skllavëruar dhe ata me pagë të ndarë gjeografikisht dhe shoqërisht. Megjithatë, në diskutimin që “Kapitali” i bën ditës së punës dhe procesit të akumulimit nuk ka asnjë analizë të punës së skllevërve, por vetëm referenca kalimtare, anipse Internacionalja kishte mbështetur bojkotin e pambukut gjatë Luftës Civile Amerikane.

Pse kjo verbëri? Sigurisht, në rastin e punëve të shtëpisë mund të vërejmë njëanshmërinë burrërore që e natyralizon veprimtarinë riprodhuese dhe e paraqet atë, në krahasim me punën industriale, si një formë arkaike që pritet të zëvendësohet së shpejti nga përparimi i industrializimit. Për më tepër, familja punëtore në atë kohë ishte e angazhuar pothuajse në tërësi në punën në fabrika dhe shumë pak punë që kryhej brenda shtëpisë. Një arsye tjetër e mundshme është se Marksi mendonte gjithmonë në terma organizativë dhe nuk i shihte forcat shoqërore të afta për ta transformuar punën e shtëpisë në një drejtim revolucionar.

Iluzioni i pagës dhe pasojat e tij

Por ka edhe diçka tjetër që është qendrore në veprën e Marksit. Marksi nuk i sheh individët pa pagë si subjekte qendrore të akumulimit të kapitali dhe të luftës antikapitaliste. Duke parafrazuar Keynes-in, ai ishte nën ndikimin e “iluzionit të pagës”, duke besuar se puna industriale me pagë ishte terreni kyç i akumulimit të kapitalit dhe, njëkohësisht, edhe terreni ku do të zhvillohej lufta për çlirimin njerëzor, ndërsa format e tjera të punës do të tejkaloheshin nga zhvillimi kapitalist. Siç kam treguar në veprën time “Kalibani dhe Shtriga”, analiza e tij mbi akumulimin primitiv u përqendrua në formimin e punës me pagë, ndërkohë që mungon një analizë mbi ndryshimin e organizimit të veprimtarive riprodhuese shtëpiake.

Kjo pati pasoja të mëdha për teorinë dhe politikën marksiste. Në kuptimin e tij mbi ditën e punës dhe luftën për ditën e punës, Marksi injoron faktin se paga nuk mobilizon vetëm punëtorët me pagë, por edhe punën pa pagë, se ajo nxjerr punë të tepërt edhe nga ata pa pagë, që do të thotë se dita e punës është shumë më e gjatë dhe më e gjerë sesa ajo që llogaritet vetëm në hapësirën e fabrikës. Një pasojë e nën-teorizimit nga Marksi të punës në shtëpi është se përshkrimi i tij i shfrytëzimit kapitalist dhe konceptimi i tij i komunizmit injorojnë veprimtarinë më të madhe në këtë planet dhe një nga bazat kryesore të ndarjeve brenda vetë klasës punëtore.

Politikisht, pasoja më e rëndë e verbërisë së Marksit ndaj rëndësisë së punëtorëve pa pagë në akumulimin kapitalist dhe në luftën shoqërore është se ai nuk ishte në gjendje të luftonte kundër supozimit dominues në lëvizjen socialiste, se interesi i punëtorit industrial me pagë përfaqëson interesin e të gjithë klasës punëtore – një supozim që ka shtyrë shumë teoricienë antikolonialistë në përfundimin se marksizmi ishte i parëndësishëm për luftën e tyre. Ai nuk e pa se sa vendimtare për frenimin e luftës së klasave do të ishin ndarjet që klasa kapitaliste arriti të ndërtonte përmes marrëdhënies së pagës, dhe në veçanti përmes diferencimit midis punës me pagë dhe asaj pa pagë sipas vijave të gjinisë, racës dhe moshës. Po ashtu, ai nuk ishte në gjendje të shihte se, në vend që ta unifikonte proletariatin global, zgjerimi botëror i kapitalizmit, përmes krijimit të një bote koloniale dhe “të pazhvilluar”, do t’i thellonte edhe më tej këto ndarje.

Tutje, Marksi nuk e kuptoi se puna e inspektorëve dhe reformatorëve, të cilët ai i citonte shpesh tek “Kapitali”, nuk ishte një ushtrim i kotë apo hipokrit, por ishte pjesë e procesit të rindërtimit të familjes proletare – me prezantimin e pagës familjare, me përjashtimin gradual të grave nga fabrika dhe me fillimin e investimit në riprodhimin e fuqisë punëtore, i cili do të shërbente si për të qetësuar klasën punëtore, ashtu edhe për të nxitur një formë të re të akumulimit kapitalist.

Përmes kësaj lëvizjeje, kapitali mundi ta largonte kërcënimin e kryengritjes së klasës punëtore dhe të krijonte një tip të ri punëtori: më të fortë, më të disiplinuar, më të durueshëm, më të prirur për t’i bërë qëllimet e sistemit qëllime të vetat – madje një tip punëtori që kërkesat e prodhimit kapitalist do t’i shihte “si ligje natyrore të vetëkuptueshme”. Ishte pikërisht ky tip punëtori që i mundësoi kapitalizmit britanik dhe atij amerikan në fund të shekullit të XIX-të të realizonte një zhvendosje teknologjike dhe shoqërore nga industria e lehtë në industrinë e rëndë, nga tekstili në çelik, nga shfrytëzimi i bazuar në zgjatjen e orarit të punës tek shfrytëzimi i bazuar në intensifikimin e eksploatimit. Kjo do të thotë se krijimi i familjes punëtore dhe i amvisës proletare që punon me kohë të plotë ishin pjesë thelbësore dhe kusht i domosdoshëm i tranzicionit nga prodhimi i mëvlerës absolute në prodhimin e mëvlerës relative. Në këtë proces, edhe vetë puna e shtëpisë kaloi në një fazë të nënshtrimit real, duke u bërë për herë të parë objekt i një ndërhyrjeje specifike shtetërore, e cila e lidhi atë më ngushtë me nevojat e tregut të punës dhe me disiplinën kapitaliste të punës.

Këto kritika janë të domosdoshme nëse duam të dallojmë se çfarë në veprën e Marksit mbetet thelbësore dhe çfarë duhet të braktisim, nëse besojmë se detyra jonë – dhe këtu pajtohemi me Marksin – është të ndërtojmë një shoqëri ku prodhimi i shërben jetës, lumturisë së komunitetit, e jo një shoqëri ku jeta i nënshtrohet prodhimit dhe akumulimit privat të pasurisë.

Feminizmi, Marksizmi dhe Çështja e Riprodhimit

Marksi, si përkrahës i emancipimit të grave përmes pjesëmarrjes në prodhimin shoqëror, kryesisht të kuptuar si punë industriale, ka frymëzuar breza të tërë socialistësh. Megjithatë, një Marks tjetër u zbulua në vitet ’70 nga feministet, të cilat, të revoltuara kundër punës në shtëpi, amvisërisë dhe varësisë ekonomike ndaj burrave, iu kthyen veprës së tij në kërkim të një teorie që do të ishte e aftë të shpjegonte rrënjët e shtypjes së grave nga një këndvështrim klasor. Rezultati ishte një revolucion teorik që i ndryshoi si marksizmin, ashtu edhe feminizmin.

Ky revolucion përfshiu vepra si analiza e Mariarosa Dalla Costa-s (1975) mbi punën e shtëpisë si element kyç në prodhimin e fuqisë punëtore, apo Selma James (1975), e cila vendosi amvisen në të njëjtën vazhdimësi me “ata pa pagë në botë”, të cilët, megjithatë, kanë qenë qendrorë në procesin e akumulimit të kapitalit, si dhe ripërkufizimi nga aktiviste të tjera i marrëdhënies së pagës si instrument për natyralizimin e tërësive të tëra të shfrytëzimit dhe krijimin e hierarkive të reja brenda proletariatit. Të gjitha këto zhvillime teorike dhe debatet që ato kanë gjeneruar janë quajtur herë pas here “debati mbi familjen/shtëpinë”, duke u supozuar se përqendrohen në pyetjen nëse puna e shtëpisë është apo nuk është produktive. Por ky është shtrembërim i madh. Ajo që u ripërkufizua përmes ndërgjegjësimit për rolin qendror të punës së papaguar të grave në shtëpi në prodhimin e fuqisë punëtore nuk ishte vetëm puna e shtëpisë, por vetë natyra e kapitalizmit dhe lufta kundër tij.

Nuk është për t’u habitur që diskutimi i Marksit mbi “riprodhimin e thjeshtë” u bë ndriçim teorik në këtë proces, si një konfirmim i dyshimit tonë se klasa kapitaliste kurrë nuk do ta kishte lejuar mbijetesën e punës së shtëpisë nëse nuk do të kishte parë tek ajo mundësinë për ta shfrytëzuar. Leximi se veprimtaritë që riprodhojnë fuqinë punëtore janë thelbësore për akumulimin kapitalist nxori në pah dimensionin klasor të refuzimit tonë. Ai tregoi se kjo punë kaq e nënçmuar, gjithmonë e marrë si e mirëqenë, dhe gjithmonë e përbuzur nga socialistët si e prapambetur, në të vërtetë ka qenë shtylla e organizimit kapitalist të punës. Kjo e zgjidhi çështjen e ndërlikuar të marrëdhënies mes gjinisë dhe klasës dhe na dha mjetet për të konceptuar jo vetëm funksionin e familjes, por edhe thellësinë e antagonizmit klasor në rrënjët e shoqërisë kapitaliste. Nga një këndvështrim praktik, kjo konfirmoi se, si gra, nuk kishim nevojë t’u bashkoheshim burrave në fabrika për të qenë pjesë e klasës punëtore dhe për të zhvilluar luftën kundër kapitalizmit. Ne mund të luftonim në mënyrë autonome, duke nisur nga puna jonë e shtëpisë, si qendra nervore e prodhimit të fuqisë punëtore. Dhe lufta jonë duhej të zhvillohej së pari kundër burrave të familjeve tona, sepse përmes pagës së burrave, martesës dhe ideologjisë së dashurisë, kapitalizmi u ka dhënë burrave pushtetin për të komanduar punën tonë të papaguar dhe për të disiplinuar kohën dhe hapësirën tonë.

Ironikisht, përballja dhe përvetësimi ynë i teorisë së Marksit mbi riprodhimin e fuqisë punëtore, duke e shenjtëruar në një farë mënyre rëndësinë e tij për feminizmin, na dha njëkohësisht edhe provën përfundimtare se duhej ta “përmbysnim” Marksin dhe ta nisnim analizën dhe luftën tonë pikërisht nga ajo pjesë e “fabrikës shoqërore” që ai e kishte përjashtuar nga vepra e tij.

Zbulimi i rolit qendror të punës riprodhuese për akumulimin e kapitalit ngriti gjithashtu pyetjen se si do të dukej historia e zhvillimit kapitalist nëse do të shihej jo nga këndvështrimi i formimit të proletariatit me pagë, por nga këndvështrimi i kuzhinave dhe dhomave të gjumit, aty ku fuqia punëtore prodhohet çdo ditë dhe brez pas brezi.

Përfytyrimi i të ardhmeve të ndryshme

Nevoja për një perspektivë gjinore mbi historinë e kapitalizmit – përtej historisë së grave ose historisë së punës me pagë – është ajo që më shtyu, ndër të tjera, të rimendoj analizën e Marksit mbi akumulimin primitiv dhe të zbuloj gjuetinë e shtrigave të shekujve XVI dhe XVII si momente themelore në zhvlerësimin e punës së grave dhe në ngritjen e një ndarjeje  gjinore të punës kapitaliste.

Fakti që, në kundërshtim me pritjet e Marksit, akumulimi primitiv është bërë proces i përhershëm, vë në pikëpyetje edhe konceptimin e tij për marrëdhënien e domosdoshme midis kapitalizmit dhe komunizmit. Kjo e zhvlerëson këndvështrimin e Marksit mbi fazat e historisë, i cili e paraqet kapitalizmin si purgatorin që duhet ta kalojmë në rrugën drejt një bote lirie dhe që i atribuon industrializimit një rol çlirues. Ky kalkulim i gabuar që ka bërë Marksi dhe breza të tërë socialistësh marksistë sot është më se i dukshëm. Sot, askush nuk do të guxonte të ëndërronte, siç bënte August Bebel (1904) në veprën “Gruaja nën Socializëm”, për ditën kur ushqimi do të prodhohej tërësisht kimikisht dhe çdo person do të mbante me vete një kuti të vogël me kimikate me të cilat do të siguronte furnizimin e vet me albumina, yndyrna dhe karbohidrate, pavarësisht orës së ditës apo stinës së vitit.

Zhvillimi i ekofeminizmit, i cili e lidhi zhvlerësimin që Marksi i bën grave dhe riprodhimit me pikëpamjen e tij se misioni historik i njerëzimit është sundimi mbi natyrën, e forcoi më tej qëndrimin tonë. Veçanërisht të rëndësishme kanë qenë veprat e Maria Mies (1986) dhe Ariel Salleh (1997), të cilat kanë treguar se fshirja që Marksi u bën veprimtarive riprodhuese nuk është një element i rastësishëm, i kushtëzuar nga detyrat që ai ia kishte caktuar “Kapitali”-t, por një element sistemik. Salleh thekson se gjithçka në veprën e Marksit implikon se ajo që krijohet nga burri dhe teknologjia ka vlerë më të lartë. Historia fillon me aktin e parë të prodhimit. Qeniet njerëzore e realizojnë veten përmes punës. Një masë e vetë-realizimit të tyre është aftësia për të dominuar natyrën dhe për ta përshtatur atë sipas nevojave njerëzore. Dhe të gjitha veprimtaritë pozitive transformuese mendohen në gjininë mashkullore: puna përshkruhet si baba, natyra si nënë, edhe toka shihet si femërore – Madame la Terre (shq. Zonja Tokë), siç e quan Marksi, përballë Monsieur le Capital (shq. Zotëri Kapitalit).

Ekofeministet kanë treguar se ekziston një lidhje e thellë midis nënvlerësimit të punës së shtëpisë, zhvlerësimit të natyrës dhe idealizimit të asaj që prodhohet nga industria dhe teknologjia njerëzore.

Ndërsa industrializimi po e gërryen tokën dhe shkencëtarët në shërbim të zhvillimit kapitalist po eksperimentojnë me prodhimin e jetës jashtë trupave të grave, ideja e shtrirjes së industrializimit në të gjitha veprimtaritë tona riprodhuese është një makth edhe më i rëndë se ai që po përjetojmë sot me industrializimin e bujqësisë.

Nuk është për t’u habitur që, në qarqet radikale, po dëshmojmë një ndryshim paradigme, pasi shpresa te makineritë si forcë shtytëse e përparimit historik po zëvendësohet nga një ri-fokusim i punës politike mbi çështjet, vlerat dhe marrëdhëniet që lidhen me riprodhimin e jetës sonë dhe të jetës së ekosistemeve në të cilat jetojmë.

Thuhet se edhe vetë Marksi, në vitet e fundit të jetës së tij, e rishqyrtoi perspektivën e tij historike dhe, duke lexuar për komunitetet egalitare dhe matrilineare të Amerikës Verilindore, filloi të rishqyrtonte idealizimin e tij të zhvillimit kapitalist dhe industrial, si dhe të vlerësonte fuqinë e grave.

Megjithatë, vizioni prometean i zhvillimit teknologjik, të cilën Marksi dhe e gjithë tradita marksiste e kanë promovuar, jo vetëm që nuk e ka humbur atraksionin e saj, por po rikthehet sërish fuqishëm, bashkë më teknologjinë digjitale e cila po luan të njëjtin rol emancipues që Marksi ia kishte atribuuar automatizimit, në mënyrë të tillë që bota e riprodhimit dhe e punës së kujdesit – të cilën feministet e kanë vlerësuar si terren të transformimit dhe të luftës – rrezikon të mbetet sërish në hije prej saj.

Pikërisht për këtë arsye, edhe pse Marksi i kushtoi një hapësirë të kufizuar teorive gjinore në veprën e tij dhe me gjasë ndryshoi disa nga pikëpamjet e tij në vitet e vona, mbetet e rëndësishme që ato të diskutohen dhe të theksohet se heshtjet e tij në këtë çështje nuk janë thjesht lëshime, por shenja të një limiti që puna e tij teorike dhe politike nuk ishte në gjendje ta kapërcente – por që puna jonë duhet ta kapërcejë.

Prandaj, është e rëndësishme që, teksa e vlerësojmë veprën e Marksit, të rifokusohemi politikisht te prodhimi i jetës sonë materiale dhe i jetës së ekosistemeve në të cilat jetojmë, dhe që të marrim frymëzim për luftën e së tashmes nga përvoja e atyre që kanë kontribuar më së shumti në ruajtjen e saj: gratë si punëtore të kujdesit, fermerët që punuan për mbijetesë dhe popujt indigjenë, të cilët sot po formojnë një Internacional të ri që, fatkeqësisht, shpesh hyn në konflikt me ata që vazhdojnë ta shohin të ardhmen e tyre në pjesëmarrjen në shfrytëzimin kapitalist të Tokës (si minatorët që e duartrokitën zgjedhjen e Trump-it) ose që e shohin detyrën e luftës si shtytje zhvillimit më të madh kapitalist.

Silvia Federici

E përktheu: Blenda Asllani

Artikullin origjinal mund ta lexoni këtu.