Readings

Mjekët nuk e marrin seriozisht dhimbjen e grave

Herët në mëngjesin e një të mërkureje, dëgjova një klithmë të dëshpëruar – pastaj heshtje.

Vrapova drejt dhomës së gjumit dhe pashë gruan time, Rachel, duke dalë me vështirësi nga banja, e kërrusur më dysh – sikur po e përqafonte veten, nga dhimbja e madhe.

“Diçka nuk është në rregull”, tha ajo me vështirësi.

U tremba. Rachel nuk është nga ata njerëz që alarmojnë për çdo pickim apo dhimbje të vogël. Një herë, kur jetonim në Iowa City, e preu keq gishtin dhe gjatë gjithë rrugës për në Spitalin Mercy bënte shaka, ndërsa lecka e mbështjellë rreth plagës i skuqej nga gjaku. Një herë tjetër, e lënduar gjatë stërvitjes pak para një maratone, ajo megjithatë edhe duke çaluar shkoi deri në vijën e finishit.

Prandaj, kur pashë Rachel të rrëzohej në shtratin tonë, me duart që shtrëngoheshin dhe çliroheshin si duart e një foshnjeje, thirra ambulancën. Ua dhashë adresën tonë, pastaj e ndihmova gruan time të shkonte në banjë për të vjellë.

Nuk e di sa kohë iu desh ambulancës për të mbërritur tek ne atë mëngjes të së mërkurës. Dhimbja dhe paniku shpesh dinë të ta shtrembërojnë kohën, duke e zgjatur e më pas duke e ngjeshur sërish. Por kur dëgjuam sirenat që ulërinin diku larg, sikur u lehtësova.

Nuk e dija se pritja jonë sapo kishte filluar.

U hapa derën mjekëve dhe i shoqërova për në apartamentin tonë. Ne iu përgjigjëm pyetjeve të tyre: Kur filloi dhimbja? Atë mëngjes. Sa ishte dhimbja në një shkallë nga një në 10, ku 10 është më e keqja?

“Njëmbëdhjetë”, tha Rachel me zë të ngjirur.

Derisa po hipnim në ambulancë, ja çfarë nuk dinim: Rachel kishte një cistë në vezore, diçka mjaft e zakonshme. Por ajo ishte rritur pa u zbuluar, derisa u bë aq i madh sa më në fund e rëndoi vezoren e saj, duke përdredhur tubin fallopian sikur të shtrydhje një sfungjer. Kjo quhet përdredhje e vezores dhe shkakton një dhimbje të llojit që shfaqet kur një organ po pëson dështim – një dhimbje që pak njerëz e përjetojnë dhe arrijnë të mbijetojnë për ta treguar.

“Përdredhja e vezores përbën një urgjencë të vërtetë kirurgjikale”, thuhet në një artikull në revistën mjekësore Case Reports in Emergency Medicine. “Dyshimi i lartë klinik është i rëndësishëm. … Pasojat përfshijnë humbjen e vezores, infeksionin intra-abdominal, sepsën dhe madje edhe vdekjen.” Mundësia më e mirë për të shpëtuar një vezore të përdredhur është ndërhyrja kirurgjikale brenda tetë orëve nga fillimi i dhimbjes.

Nuk ka asgjë më tronditëse sesa të shohësh një njeri të dashur duke përjetuar një dhimbje të tmerrshme, potencialisht vdekjeprurëse. Muskujt të mbushen me gjak, gati për të luftuar ose për të vrapuar. Ndihesha sikur mund të përthyeja hekurin, të shqyeja najlonin, gjatë 10 minutave të udhëtimit me ambulancë dhe teksa hynim në korridoret pa dritare të bodrumit të spitalit.

Dhe aty u ndalëm. Radha e pritjes ishte e gjatë – një varg krevatesh shtrihej përgjatë korridorit të errët. Dikush solli një barelë për Rachel-in. Duke u dridhur, ajo u fut mes çarçafëve, u shtri dhe zyrtarisht u bë paciente.

Pacientët në urgjencë duhet të vlerësohen dhe trajtohen menjëherë, në përputhje me urgjencën e gjendjes së tyre. Shumica e spitaleve përdorin Emergency Severity Index, një sistem me pesë nivele që i kategorizon pacientët nga “reanimim” (trajtim i menjëhershëm) deri te “jo urgjent” (trajtim brenda dy deri në 24 orësh).

E dija se në cilin skaj të spektrit ndodheshim. Rachel ishte thuajse e kryqëzuar nga dhimbja, me krahët e saj të shtrënguar fort pas parmakëve metalikë të krevatit, aq fort sa gishtat i ishin zbardhur. I bëra shenjë infermieres së parë që gjeta.

“Gruaja ime”, i thashë. “Nuk e kam parë kurrë kështu. Diçka nuk është në rregull; duhet ta shihni.”

“Duhet të presë radhën”, tha ajo. Reagimet e infermiereve varionin nga shpërfillëse deri te përçmuese. “Thjesht po ndien pak dhimbje, zemër”, i tha njëra Rachel-it, duke i përkëdhelur kokën.

Ne nuk e dinim se vezorja e saj po kolapsonte, duke dhënë alarmin në gjuhën më të ashpër që njeh trupi. Unë shihja vetëm mënyrën se si e gjithë fytyra e Rachel-it shtrembërohej nga dhimbja.

Shpejt fillova ta kuptoja – me një lloj paniku – se nuk po zbatohej asnjë sistem triazhimi. Pacientët e tjerë në radhë flinin të qetë, shikonin tavanin të mërzitur ose bisedonin me të afërmit e tyre. Dukej se radha e arritjes, dhe jo ashpërsia e simptomave, do të përcaktonte se kur do të na shihnin.

Teksa po afroheshim te dera e hapur e repartit, një infermiere erdhi për t’ia matur Rachel-it tensionin e gjakut. Deri atëherë, Rachel po përpëlitej aq pakontrollueshëm nga dhimbja, sa infermierja nuk arrinte t’ia merrte vlerën.

Ajo psherëtiu dhe e uli aparatin e matjes.

“Duhet të rrish pa lëvizur, përndryshe do të na duhet ta fillojmë nga e para”, tha ajo.

Më në fund, e futëm shtratin e saj brenda. I lidhën rreth kyçit të dorës së Rachel-it një byzylyk plastik, si gjysma e një prange.

Që në moshë të vogël, mësohemi të respektojmë disa rregulla bazë shoqërore: Ji i sjellshëm. Kërko me mirësjellje. Prit radhën tënde. Por gjatë një emergjence, rregullat e zakonshme zhduken – prandaj ambulancat mund të kalojnë në semafor të kuq dhe të ecin në anën e gabuar të rrugës. E gjeta veten duke u lutur, pa dobi, për atë lloj trajtimi të veçantë. Vazhdimisht më vinte një dëshirë e çuditshme të nxirrja telefonin dhe të telefonoja 911, sikur kjo të mund të na kthente në një botë urgjente dhe reaguese, ku emergjencat ekzistojnë.

Pacienti mesatar në urgjencat e Shteteve të Bashkuara pret 28 minuta para se të vizitohet nga një mjek. Më vonë mësova se në Brooklyn Hospital Center, ku ndodheshim ne, pritja mesatare ishte pothuajse tri herë më e gjatë, një orë e 49 minuta. Pritja jonë do të ishte shumë, shumë më e gjatë.

Të gjithë ata me të cilët u përballëm përpiqeshin të më siguronin se kjo nuk ishte një emergjencë. “Gurë”, kishte thënë njëra prej infermiereve. Kjo kishte kuptim. Mund ta besoja. E dija se gurët në veshka shkaktojnë dhimbje të tmerrshme, por nuk çojnë kurrë në vdekje. Ajo do të ishte mirë, e bindja veten, nëse vetëm do të mund t’i jepnin diçka për dhimbjen.

Në orën 10:00, shtrati i Rachel-it ishte zhvendosur në “zonën e kuqe” të urgjencës, një dhomë katrore me rreth 30 shtretër të vendosur përgjatë tri mureve. Ajo mezi e vuri re kur mjeku kujdestar erdhi dhe iu afrua shtratit të saj; pothuajse nuk e vura re as unë. Ai nuk e preku fare. Bëri disa pyetje të shpejta dhe më pas u largua. Vizita e tij ishte aq e shkurtër, saqë as nuk e kuptova se ai ishte personi përgjegjës për kujdesin ndaj Rachel-it.

Rreth orës 10:45, dikush erdhi me një shishe të kthyer përmbys dhe filloi t’i vendoste një fashë shtrënguese rreth krahut të dridhur të Rachel-it. Ne nuk e dinim, por mjeku kishte përshkruar trajtimin standard për menaxhimin e dhimbjes te pacientët me gurë në veshka: hidromorfon për dhimbjen, i ndjekur nga një skanim CT.

Ilaçi kundër dhimbjes filloi të vepronte. Rachel ra në një lloj gjendjeje të turbullt vetëdijeje, zgjuar, por e heshtur, me gojën e ngrirë në një shprehje të tmerrshme dhe të dhimbshme. Por, për herë të parë atë mëngjes, ajo pushoi.

Eseja e Leslie Jamison, Grand Unified Theory of Female Pain, shqyrton mënyrat se si forma të ndryshme të vuajtjes së grave minimizohen, përqeshen dhe shtyhen drejt heshtjes. Në një intervistë të përfshirë në librin e saj The Empathy Exams, ajo foli për këtë shkrim dhe tha: “Muaj pasi e shkrova atë ese, njëra nga shoqet e mia më të mira përjetoi një dhimbje shumë të fortë që nuk u mor seriozisht në urgjencë.”

Ajo po fliste për Rachel-in.

“Për mua, kjo ishte një mishërim thellësisht personal dhe thellësisht tronditës i asaj që ishte në lojë”, tha ajo. “Jo vetëm nga ana e sistemit mjekësor – ku dhimbja e grave mund të perceptohet si e sajuar ose e ekzagjeruar – por edhe nga ana e vetë gruas: Shoqja ime ka reflektuar vazhdimisht mbi frikën e saj se mos duket dramatike.”

“Dhimbja e grave mund të perceptohet si e sajuar ose e ekzagjeruar”: Këtë e pamë që nga momenti kur hymë në spital, kur stafi e minimizonte dhimbjen e Rachel-it, madje e shpërfillte fare. Në esenë e saj, Jamison i referohet studimit The Girl Who Cried Pain, i cili identifikon mënyrat se si paragjykimi gjinor shfaqet në trajtimin klinik të dhimbjes. “Gratë kanë më shumë gjasa të trajtohen më pak aktivisht gjatë kontakteve të para me sistemin shëndetësor, derisa të ‘dëshmojnë se janë po aq të sëmura sa pacientët burra”, përfundon studimi – një fenomen që në komunitetin mjekësor njihet si “sindroma Yentl”.

Në spital, një teknik laboratori bisedonte shkujdesur me mua dhe më pyeti se si më pëlqente të jetoja në Brooklyn, ndërsa gruaja ime përpiqej të qëndronte mjaftueshëm e palëvizur që skanimi CT të mund të merrte një imazh të qartë të barkut të saj.

“Ka shumë pacientë për të cilët na duhet të kujdesemi, zemër”, dëgjonim vazhdimisht kur luteshim për qetësues më të fortë. “Mos qaj.”

Për këtë isha i sigurt: Diagnoza e gurëve në veshka – e përsëritur nga infermieret dhe e konfirmuar nga trajtimi që kishte përshkruar mjeku kujdestar – ishte një mohim i natyrës specifikisht femërore të dhimbjes së Rachel-it. Një mjek që do ta kishte ekzaminuar më me kujdes do ta kishte kuptuar nevojën për një vlerësim gjinekologjik; më vonë, mjekët na thanë se vezorja e ënjtur e Rachel-it me shumë gjasë mund të prekej përmes sipërfaqes së lëkurës. Por kjo urgjencë, si shumë të tjera në SHBA, nuk kishte një gjinekolog-obstetër kujdestar. Dhe çdo ngritje supesh nga infermieret dukej sikur thoshte: “Gratë qajnë – çfarë mund të bësh?”

Në mbarë vendin, burrat presin mesatarisht 49 minuta para se të marrin një qetësues për dhimbje akute të barkut. Gratë presin mesatarisht 65 minuta për të njëjtën gjë. Rachel priti diku nga 90 minuta deri në dy orë.

“Shoqja ime ka reflektuar vazhdimisht mbi frikën e saj se mos duket dramatike.” Rachel vërtet përballet me këtë edhe sot. Sa kohë është e përshtatshme të vazhdosh ta përpunosh një ngjarje traumatike përmes gjuhës, përmes rrëfimit të saj vazhdimisht? Miqtë e kanë dëgjuar historinë dhe megjithatë ajo e gjen veten duke kërkuar sërish fjalët për ta treguar, përsëri e përsëri, sikur përvoja të ishte një territor i pafund që nuk mund të përfshihet kurrë plotësisht brenda fjalëve. Megjithatë, mes dhimbjes së padurueshme, ajo përpiqej të kafshonte buzën, të priste radhën e saj dhe të sillej mirë përpara mjekëve.

Për orë të tëra, asgjë nuk ndodhi. Rreth orës 3 pasdite, bëmë skanimin CT dhe u kthyem në urgjencë. Përndryshe, Rachel qëndronte aty, gjysmë e përgjumur, duke vuajtur në heshtje. Më vonë, do të më tregonte se hidromorfoni nuk e ndaloi vërtet dhimbjen – vetëm e mpinte pak. Kryesisht, e bënte të ndihej e droguar, tepër e lodhur për të luftuar.

Më në fund, mjeku – burri që kishte ardhur shkurtimisht dhe vetëm një herë pranë shtratit të Rachel-it – mblodhi çantën e tij dhe u largua. Ai kishte qenë gjatë gjithë ditës në urgjencë, kryesisht duke vështruar një kompjuter. Vetëm më vonë mësuam se ai kishte qenë personi që kishte fuqinë të na shpëtonte ose të na harronte.

Kur një mjeke më e re erdhi në ndërrimin e saj për ta zëvendësuar, i bëra me shenjë. I thashë se po prisnim rezultatet e skanimit CT dhe këmbëngula derisa ajo pranoi të kontrollonte nëse rezultatet kishin dalë.

Kur hapi kartelën e Rachel-it, sytë iu zgjeruan.

“Çfarë rrëmuje është kjo?” tha ajo. Bebëzat e syve i lëviznin teksa skanonte faqen, me ekranin që pasqyrohej në sytë e saj.

“Oh, Zot”, pëshpëriti ajo, sikur unë të mos isha aty për ta dëgjuar. “Ai nuk e ka ekzaminuar fare.”

Mjeku kishte përshkruar trajtimin standard për gurët në veshka – Dilaudid për dhimbjen dhe një skanim CT për të konfirmuar praninë e gurëve. Gjatë gjithë orëve që Rachel kishte kaluar nën kujdesin e tij, ai nuk ishte kthyer asnjëherë për ta kontrolluar pas vizitës së parë. Ai ishte aq i bindur. Sipas tij, puna e tij kishte përfunduar.

Nëse Rachel do të kishte qenë vetëm, pa askënd që të këmbëngulte për kujdesin ndaj saj, nuk dihet se sa gjatë mund të kishte pritur.

Kaloi pothuajse edhe një orë para se të merrnim rezultatet e CT-së. Por kur erdhën, gjithçka ndryshoi.

“Ka një masë të madhe në barkun e saj”, tha mjekja. “Nuk e dimë se çfarë është.”

Atëherë e humbëm toruan. Jo vetëm sepse mendjet tona u mbushën me fjalë si tumor, kancer dhe malinj. Jo vetëm sepse Rachel pothuajse ishte çmendur nga pritja dhe dhimbja. Por sepse gjatë gjithë ditës kishim kërkuar të prisnim radhën tonë – më gjatë se një turn i zakonshëm pune – vetëm për të zbuluar se kishim qenë rast urgjent gjatë gjithë kohës.

Papritur, bota filloi të reagonte me urgjencën që kishim kërkuar. E ndihmova një infermiere ta shtynte shtratin e Rachel-it përgjatë një korridori të gjatë dhe vrapova pranë saj, me një nxitim të çmendur, që të arrinim në laboratorin e ekografisë para se të mbyllej. Dukej e pamundur, por na thanë se, nëse nuk arrinim ta kapnim teknikun para se të largohej, kujdesi ndaj Rachel-it do të duhej të shtyhej deri në mëngjes.

“Çfarëdo që të ndodhë”, më tha Rachel ndërsa tekniku përgatiste aparaturën, “mos më lër të qëndroj këtu gjatë natës. Nuk do t’ia dal. Nuk më intereson çfarë të thonë – e di që nuk mundem.”

Shpejt, tekniku po shihte Rachel-it përmes një ekrani gri. Unë nuk mund ta shihja atë që shihte ai, ndaj vështroja fytyrën e tij. Tiparet iu ndryshuan në një shprehje mosbesimi.

Deri atëherë, Rachel dhe unë po kapeshim pas çdo mundësie. Mendonim: kancer. Mendonim: histerektomi. E shtrirë aty, në dritën e zbehtë, Rachel pothuajse dukej e lehtësuar.

“Mund të jetoj pa mitrën time”, tha ajo me një buzëqeshje të butë e të dobët. “Mund ta heqin dhe do t’ia dal.”

Ajo do ta pranonte me dëshirë këtë kompromis, nëse kjo do të nënkuptonte se dhimbja do të ndalej.

Pas ekografisë, e drejtuam krevatin – ngadalë, këtë herë – përgjatë korridorit të gjatë drejt urgjencës, e cila tashmë ishte mbushur plot me shtretër. Gjetja e një vendi për shtratin e Rachel-it ishte si të përpiqeshe të lundroje nëpër trafik të dendur të orarit të pikut.

Pastaj erdhi një tjetër lajm i keq. Në orën 20:00, duhej ta lironin katin për vizitën mjekësore. Kushdo që nuk ishte infermier/e ose nuk ishte i shtrirë në një shtrat, duhej të largohej nga ambientet derisa orari i vizitave të fillonte sërish në orën 21:00.

Kur më lanë të kthehesha një orë më vonë, e gjeta Rachel-in vetëm në një dhomë anësore të urgjencës. Kishin ndodhur kaq shumë gjëra. Një tjetër mjek i kishte thënë se masa ishte vezorja e saj, më tregoi ajo. Kishte diçka që quhej përdredhje e vezores – tubi fallopian ishte përdredhur, duke ndërprerë qarkullimin e gjakut. Nuk kishte më asnjë mënyrë për ta shpëtuar. Duhej ta hiqnin.

Rachel dukej e sigurt dhe e gatshme.

“Ai është mjek i mirë”, tha ajo. “Nuk mund ta besonte që më kishin lënë këtu gjithë ditën. E di sa shumë më dhemb.”

Kur takova ekipin kirurgjik, kuptova se Rachel kishte të drejtë. Teksa flisja me ta, fjalët që kishim përdorur gjatë gjithë ditës – e padurueshme, emergjencë, njëmbëdhjetë – morën një kuptim të vërtetë dhe urgjent. Ata donin të ndihmonin.

Në orën 22:30, gjithçka ishte gati. Rachel dhe unë u përshëndetëm para sallës së operacionit, 14 orë e gjysmë pasi kishte filluar dhimbja e saj.

Plagët fizike të Rachel-it po shërohen dhe ajo mund të vazhdojë të bëjë vrapimet e gjata që i do, por ende po përballet me pasojat psikologjike – atë që ajo e quan “trauma e të mos qenit e dukshme”. Disa net ka makthe. E zgjoj kur fillojnë t’i dridhen gjymtyrët.

Ndonjëherë i shikojmë së bashku plagët në trupin e saj, duke parë se si lëkura rozë dhe e ngritur fillon të përzihet me lëkurën e zakonshme. Ndoshta një ditë do të bëhen të padukshme. Ndoshta nuk do të zhduken kurrë.

Joe Fassler

Përktheu: Anita Vllahiu

Artikullin origjinal mund ta gjeni këtu