Lajme

Vdes Flora Brovina, mjekja, poetja dhe aktivistja që ia kushtoi jetën grave dhe Kosovës

Flora Brovina, mjeke pediatre, poete, aktiviste për të drejtat e grave dhe të njeriut dhe ish-deputete e Kuvendit të Kosovës, ka vdekur sot, më 15 shtator 2026, në moshën 76-vjeçare.

E lindur më 30 shtator 1949 në Skenderaj dhe e rritur në Prishtinë, Brovina ndërtoi një jetë publike në të cilën u ndërthurën mjekësia, letërsia, aktivizmi për të drejtat e grave dhe angazhimi politik. Ajo studioi mjekësi dhe u specializua në pediatri, ndërsa një pjesë të specializimit e kreu në Zagreb. Për vite me radhë punoi në repartin e Pediatrisë të Spitalit të Përgjithshëm të Prishtinës. Përpara se t’i rikthehej profesionit të mjekes, ajo punoi edhe si gazetare e shëndetësisë në gazetën “Rilindja”.

Në vitin 1992, në një periudhë të represionit politik dhe institucional ndaj shqiptarëve në Kosovë, Brovina themeloi Lidhjen e Gruas Shqiptare. Organizata u angazhua në mbrojtjen e të drejtave të grave, ndihmën humanitare, edukimin shëndetësor dhe fuqizimin e grave. Brovina ishte gjithashtu pjesë e organizimit të protestave paqësore të grave kundër dhunës dhe represionit.

Angazhimi i saj nuk u kufizua vetëm në organizimin politik. Si pediatre dhe aktiviste, ajo punoi me gra, fëmijë dhe familje të prekura nga represioni dhe lufta.

Gjatë Luftës së Kosovës, Brovina qëndroi në Prishtinë dhe vazhdoi aktivitetin e saj humanitar e mjekësor. Sipas PEN America, ajo drejtoi një strehë për gra dhe fëmijë gjatë luftës. Human Rights Watch dokumentoi se autoritetet serbe e akuzuan për sigurimin e ushqimit, veshmbathjes dhe furnizimeve mjekësore për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, ndërsa klinika e saj ofronte shërbime mjekësore për gratë dhe fëmijët që kishin mbetur në Prishtinë.

Më 20 prill 1999, gjatë luftës, Flora Brovina u arrestua nga forcat serbe në Prishtinë. Ajo u mbajt fillimisht në burgun e Lipjanit dhe më pas u transferua në Serbi, së bashku me qindra të burgosur shqiptarë.

Në dhjetor të vitit 1999, një gjykatë në Nish e dënoi me 12 vjet burgim nën akuzat për “veprimtari terroriste”. Procesi u kritikua nga organizatat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Human Rights Watch shprehu shqetësim të thellë për mundësinë e një gjykimi të drejtë, ndërsa më vonë Gjykata Supreme e Serbisë e anuloi vendimin dhe urdhëroi rigjykimin e saj.

Amnesty International e konsideroi Brovinën të burgosur të ndërgjegjes dhe zhvilloi fushatë ndërkombëtare për lirimin e saj. Rasti i saj u bë i njohur ndërkombëtarisht dhe për lirimin e saj u angazhuan organizata të të drejtave të njeriut, shkrimtarë dhe institucione ndërkombëtare. Pas rreth 19 muajsh në burg, ajo u lirua më 1 nëntor 2000.

Gjatë kohës së burgosjes, ajo u nderua edhe ndërkombëtarisht. Në vitin 1999 mori Tucholsky Prize nga Swedish PEN, ndërsa në vitin 2000 PEN American Center i dha PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award. Në të njëjtin vit u nderua edhe me një çmim për kurajë qytetare nga Heinrich Böll Foundation. Në vitin 2001 ishte ndër laureatet e para të Millennium Peace Prize for Women, të organizuar nga UNIFEM dhe International Alert.

Brovina nuk ishte vetëm figurë politike apo e luftës. Ajo ishte edhe poete.

Përmbledhjen e saj të parë, “Vërma emrin tim”, e botoi në vitin 1973. Më pas botoi “Bimë e zë” dhe “Mat e çmat”, ndërsa krijimtaria e saj poetike trajtonte vazhdimisht gruan, amësinë, fëmijën, lirinë, luftën, burgun dhe dinjitetin njerëzor. Një përmbledhje e poezive të saj u botua edhe në anglisht, me titullin Call Me by My Name: Poetry from Kosova, përkthyer nga albanologu Robert Elsie.

Në një intervistë të ruajtur nga Oral History Kosovo, Brovina ka folur edhe për kujtimet e fëmijërisë dhe për përvojën e familjes së saj me burgosjet politike. Ajo thoshte se vuajtjet e fëmijërisë mbeten gjurmë gjatë gjithë jetës, por se këto përvoja nuk e kishin mbushur me urrejtje.

Pas luftës, Brovina vazhdoi angazhimin publik. Ajo ishte deputete e Kuvendit të Kosovës në gjashtë legjislatura radhazi, nga viti 2001 deri më 2019. Më 17 shkurt 2008, ajo ishte ndër deputetët që nënshkruan Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës.

Për kontributin e saj humanitar dhe publik, ajo mori edhe disa dekorata dhe mirënjohje, përfshirë Medaljen Humanitare “Nëna Terezë” në vitin 2012 dhe Medaljen Presidenciale Jubilare të Dhjetëvjetorit të Pavarësisë në vitin 2018.

Por trashëgimia e Brovinës nuk mund të përmblidhet vetëm në funksionet që ka mbajtur.

Ajo ishte pjesë e një brezi grash që, gjatë viteve të represionit, krijuan hapësira të organizimit, ndihmës dhe rezistencës në një kohë kur jeta publike shqiptare në Kosovë ishte nën presion të madh. Përmes punës së saj me gratë, fëmijët dhe familjet e prekura nga lufta, ajo e lidhi profesionin e mjekes me aktivizmin dhe të drejtat e njeriut.

Flora Brovina u nda nga jeta më 15 shtator 2026. Ajo la pas një histori që përfshin letërsinë, mjekësinë, aktivizmin për gratë, burgosjen politike, luftën dhe ndërtimin institucional të Kosovës.

Një jetë e kaluar mes kujdesit për të tjerët dhe qëndresës politike, që tashmë i përket edhe historisë së grave të Kosovës.